2016 yılında Nevada’da bir bayan, o devirde Amerika Birleşik Devletleri’nde mevcut olan 26 antibiyotiğin tümüne dirençli bir bakteriyel enfeksiyondan hayatını kaybetti. Yalnızca ABD’de her yıl 2,8 milyondan fazla dirençli enfeksiyon görülürken, dünya çapında bu sorun yılda yaklaşık 5 milyon vefatla ilişkilendiriliyor.

Bakteriler doğal olarak, onları öldürmeyi amaçlayan ilaçların tesirini azaltacak halde evrim geçirirler. Lakin antibiyotikler tıpta yahut tarımda çok yahut yanlış kullanıldığında, bu baskılar direnç sürecini hızlandırır.

Dirençli bakterilerin yayılmasıyla birlikte, hayat kurtaran tedaviler yeni komplikasyonlarla karşı karşıya kalıyor; yaygın enfeksiyonların tedavisi zorlaşıyor ve rutin ameliyatlar daha riskli hale geliyor.

Modern tıbbı tehdit eden bu durumları yavaşlatmak, sadece sorumlu antibiyotik kullanımı ve güzel hijyen gerektirmekle kalmıyor, tıpkı vakitte günlük hareketlerin direnci nasıl etkilediğinin farkında olmayı da gerektiriyor.

1910 yılında sifilis tedavisinde kullanılan sentetik bir ilaç olan salvarsanın piyasaya sürülmesiyle antibiyotiklerin ortaya çıkışından bu yana, bilim insanları direnç konusunda alarm veriyorlar. 

39 milyondan fazla insan hayatını kaybedebilir

Dünya çapında ve vakit içinde bu tıp eğilimleri tahlil eden birinci çalışma olma özelliğini taşıyan bir araştırmaya nazaran, bugün ile 2050 yılları ortasında 39 milyondan fazla insan antibiyotiklere dirençli enfeksiyonlar nedeniyle ölebilir.

Çalışmanın muharrirleri, 2022’den 2050’ye kadar antimikrobiyal dirence bağlı ölümlerde yaklaşık yüzde 70’lik bir artış olacağını, en çok yaşlıların risk altında olduğunu ve ölümlerdeki artışı yönlendirdiğini varsayım ediyor. AMR olarak da bilinen bu direnç, bakteri ve mantar üzere mikropların mevcut ilaçlarla öldürülmelerini zorlaştıracak formda evrimleşmesiyle ortaya çıkıyor.

Araştırmanın kıdemli muharriri Christopher J. L. Murray, “Bu büyük bir sorun ve maalesef kalıcı olacak” diyor.

Kemoterapi ve sezaryen üzere tıbbi müdahaleleri de riskli hale getirecek

Araştırmacılar, antimikrobiyal direnci on yıllardır bir halk sıhhati sorunu olarak işaret ettiler. Lakin Antimikrobiyal Direnç Üzerine Global Araştırma Projesi’nin bir modülü olarak geniş bir araştırmacı takımı tarafından yürütülen bu çalışma, dünya çapında ve vakit içinde AMR eğilimlerini tahlil eden birinci çalışma olarak büyük kıymet taşıyor. Dünya Sıhhat Örgütü, bu cins antimikrobiyal direnç tehdidinin yalnızca yaygın enfeksiyonların tedavisini zorlaştırmakla kalmayıp, kemoterapi ve sezaryen üzere tıbbi müdahaleleri de daha riskli hale getirdiğini söylüyor.

Antimikrobiyal direnci inceleyen bir mikrobiyolog ve biyokimyacılar, önümüzdeki on yılda toplum olarak antibiyotik direncine nasıl karşı koyacağımızı şekillendirecek dört ana eğilim görüyor.

1- Süratli teşhis kitleri

On yıllardır, bakteriyel enfeksiyonların tedavisi büyük ölçüde varsayıma dayanıyordu. Çok hasta bir kişi hastaneye geldiğinde ve klinisyenler hastalığa neden olan bakteriyi şimdi tam olarak bilmiyorlarsa, ekseriyetle geniş spektrumlu bir antibiyotikle başlarlar. Bu ilaçlar birebir anda birçok farklı bakteri cinsini öldürür ki bu hayat kurtarıcı olabilir; lakin bedendeki öbür birçok bakteriyi de antibiyotiklere maruz bırakırlar.

Bazı bakteriler öldürülürken, kalanlar çoğalmaya ve farklı bakteri çeşitleri ortasında direnç genlerini yaymaya devam eder. Bu gereksiz maruz kalma, zararsız yahut ilgisiz bakterilere ahenk sağlama ve direnç geliştirme talihi verir.

Buna karşılık, dar spektrumlu antibiyotikler sırf küçük bir bakteri kümesini maksat alır. Bu çeşit antibiyotikler, enfeksiyona karışmayan bakterileri rahatsız etmeden enfeksiyonu tedavi ederler. Bununla birlikte, enfeksiyona neden olan bakterinin tam olarak belirlenmesi birkaç gün sürebilir. Bu bekleme mühleti boyunca, klinisyenler ekseriyetle geniş spektrumlu tedaviye başlamaktan öbür seçenekleri olmadığını düşünürler bilhassa hasta önemli formda hastaysa.

Ancak yeni teknoloji, bakteriyel patojenlerin tanımlanmasını hızlandırarak, örneklerin öteki bir yere gönderilmesi ve sonuçların uzun müddet beklenmesi yerine, tıbbi testlerin hastanın bulunduğu yerde yapılmasını sağlayabiliyor.

Buna ek olarak, genom dizileme, mikroakışkanlar ve yapay zekâ araçlarındaki gelişmeler, bakteriyel cinsleri ve bunlarla gayret etmek için tesirli antibiyotikleri günler yerine saatler içinde belirlemeyi mümkün kılıyor. İddia araçları, direnç evrimini bile öngörebiliyor.

Bu sürat, tabiplerin yalnızca amaç bakteriyi öldüren ‘dar spektrumlu’ ilaçları itimatla kullanmasını sağlayarak direnç gelişimini yavaşlatıyor.

2- Klâsik antibiyotiklerin ötesine geçmek

Antibiyotikler 20. yüzyılda tıbbı dönüştürdü lakin sırf onlara güvenmek insanlığı 21. yüzyıldan geçirmeyecek. Yeni antibiyotiklerin geliştirme süreci telaş verici derecede yetersiz kalmaya devam ediyor ve şu anda geliştirilmekte olan ilaçların birden fazla yapısal olarak mevcut antibiyotiklere benziyor, bu da etkinliklerini potansiyel olarak sınırlıyor.

Önde kalabilmek için araştırmacılar, birden fazla standart antibiyotiklerden temelde farklı hallerde çalışan klâsik olmayan tedavilere yatırım yapıyorlar.

Araştırmacılar artık yalnızca bakteriyi direkt öldüren ilaçlara değil, çok daha farklı metotlara odaklanıyor:

– Bakteriyofaj terapisi: Umut vadeden yaklaşımlardan biri, ziyanlı bakterileri özel olarak enfekte edip öldüren virüsleri kullanan bakteriyofaj terapisidir.

– CRISPR tabanlı tahliller: Araştırmacılar ayrıyeten, direnç genlerini hassas bir halde devre dışı bırakmak için gen düzenleme araçlarını kullanan CRISPR tabanlı antimikrobiyaller geliştiriyorlar. Bakterilerin zarlarını delerek onları öldüren antimikrobiyal peptitler üzere yeni bileşikler, yeni kuşak ilaçlar olarak umut vaat ediyor.

– Nanopartiküller: Bilim insanları, antimikrobiyalleri daha az yan tesirle direkt enfeksiyon bölgelerine taşımak için nanopartikül dağıtım sistemleri tasarlıyorlar.

– Mikrobiyom tedavileri: Sağlıklı bakteri topluluklarını geri kazandırarak patojenlerin (zararlıların) çoğalmasını engelleyecek çalışmalar yapılıyor.

Bu seçeneklerin birden fazla şimdi başlangıç ​​aşamasında ve bakteriler vakitle bunlara karşı evrim geçirebilir. Lakin bu yenilikler güçlü bir değişimi yansıtıyor: Araştırmacılar, direnci ele almak için tek bir antibiyotik keşfetmeye bel bağlamak yerine, antibiyotik dirençli patojenik bakterilerle uğraş etmek için daha çeşitli ve güçlü bir araç seti oluşturuyorlar.

3- Hastane dışındaki tehdit

Antibiyotik direnci yalnızca hastanelerde yayılmaz. Beşerler, yabanî ömür, bitkiler, atık sular, toprak ve global ticaret ağları aracılığıyla da yayılır.

Tarımda kullanılan antibiyotikler dirençli bakteriler yaratarak insanlara geçer. Atık su sistemlerinden ırmaklara sızan direnç genleri çevresel ‘sıcak noktalar’ oluşturur.

Çözümün yalnızca tıp dünyasında değil; mühendislik, tarım ve kamu sıhhati disiplinlerinin ortak çalışmasında (Tek Sıhhat yaklaşımı) olduğu artık kabul ediliyor.

4- Gelecekte hangi tedavi sistemlerinin uygulanacağına dair politikalar

İlaç şirketleri yeni antibiyotikler geliştirirken para kaybediyor. Yeni antibiyotikler etkinliklerini korumak için az ölçüde kullanıldığından, şirketler ekseriyetle Besin ve İlaç Yönetimi (FDA) ilacı onayladıktan sonra bile geliştirme maliyetlerini karşılayacak kadar az doz satıyor. Bu nedenle birçok antibiyotik şirketi iflas etti.

Antibiyotik inovasyonunu teşvik etmek için ABD, Pasteur Yasası gibi kıymetli siyaset değişikliklerini pahalandırıyor. Bu yasa tasarısı, ilaç üreticilerine hap başına ödeme yapmak yerine, kritik antibiyotiklere erişim için beş ila on yıl içinde 3 milyar dolara kadar ödeme yapmasına imkan sağlayacak abonelik şekli bir ödeme modeli oluşturmayı öneriyor.

Bu yasa tasarısı, ABD tarihinde antimikrobiyal dirençle ilgili en değerli siyaset tekliflerinden birini temsil ediyor ve gelecekte hangi antibiyotiklerin var olacağını belirleyebilir.

Antibiyotik direnci bazen kaçınılmaz bir felaket olarak gösteriliyor. Lakin uzmanlara nazaran gerçeklik daha umut verici: Toplum, daha akıllı teşhis yolları, yenilikçi tedaviler, ekosistem seviyesinde stratejiler ve antibiyotik geliştirme sürecini tekrar yapılandırmayı ve birebir vakitte antibiyotik kullanımını yönetmeyi amaçlayan siyaset ıslahatları çağına giriyor.

Bu durum, halk için daha güzel araçlar ve daha güçlü muhafaza sistemleri, araştırmacılar ve siyaset yapıcılar için ise yeni yollarla iş birliği yapmak manasına geliyor.