Kalp ve damar hastalıkları dünya genelinde en fazla can kaybına yol açan sıhhat meselelerinin başında. Dünya Sıhhat Örgütü bilgilerine nazaran her yıl yaklaşık 18 milyon kişi bu hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor; bu sayının 2030 yılında 22,2 milyona ulaşacağı öngörülüyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun  (TÜİK) 2023 datalarına nazaran Türkiye’de gerçekleşen her üç vefattan biri kalp ve damar hastalıklarından kaynaklanıyor. 12-18 Nisan Kalp Sağlığı Haftası dolayısıyla Memorial Hastanesi Kalp ve Damar Cerrahisi Kısım Lideri Prof. Dr. Ali Aycan Kavala’yla kalp sıhhatini konuştuk.

Prof. Dr. Ali Aycan Kavala

◊ Kalp sıhhatini korumak için en temel tavsiyeleriniz neler?

En kıymetli şey hayat uzunluğu idman. Hastalara dediğimiz şey şu: Yürü, yalnızca yürü.

◊ Hangi tempoda yürünmeli?

Yürürken konuşabil. Ne nefes nefese kal, ne az tempo olsun. Haftada ortalama 150 dakika. Bunu bölersen haftanın 5 günü, 30-35 dakika.

◊ Maksat nabzı yükseltmek değil öyleyse…

Amacımız ikinci kalbimizi çalıştırmak. Baldır kaslarını biz ikinci kalp olarak tanımlıyoruz. Sistem şöyle çalışıyor: Kalp pak kanı aldı, tüm bedene attı. Başa ve bacaklara kadar. Bacaktan yerçekimine karşı kan kalbe tekrar nasıl geri dönüyor? Bunun birkaç düzeneği var. En değerli düzenek şu: Kalbimiz aşağı attı, öteki kalbimiz olan baldır kasları kasıldı ve üst attı. O üst hakikat attıktan sonra ikinci düzenek, nefes. Derin nefes aldığında daha düzgün topladın, kanı üste aldın. Kalpten akciğere gitti, temizlendi ve tekrar bedene dağıldı. Yani yürürken ne oluyor? Baldır kası çalışıyor. Nefes alıyorsun, deveranı artırıyorsun. İkinci kalbi hayatta tutmak için yürüyoruz. Baldır kaslarımız çok kıymetli. Hem kalp sıhhatini koruyor, hem toplardamar yetersizliği, varis oluşmasını engelliyor hem de periferik arter hastalığı dediğimiz bacak damar tıkanıklığında yan kısım gelişimini sağlıyor.

◊ Diğer nelere dikkat etmeli??

İkincisi Akdeniz tipi beslenme. Zeytinyağlı, ızgara, haşlama biçimi… Hindi eti ve kırmızı eti muhakkak oranlarda öneriyoruz.

◊ Pekala, ya üçüncüsü…

Sigara ve alkolden uzak durmak. Damar içerisindeki yapıya endotel deriz. Sigara direkt endotel hasarı yapıyor; damarın içini hasarlandırıp tıkanmasına sebep oluyor. Denetimler ihmal edilmemeli. Erkeklerde 40, bayanlarda 45 yaş öncesi geçirilmiş kalp krizi varsa bu bizim için erken yaştır ve kesinlikle tetkik gerektirir. Kardiyoloğa ya da kalp damar cerrahına giderek, hekimin uygun gördüğü halde EKO, efor testi, kan bedellerine bakılıp sanal anjiyo yapılır.

◊ Nedir bu?

Kalbi besleyen arterlerin tomografik anjiyoyla gösterilmesi. Hasta tomografiye girer üzere ilaçlı tomografi çektiriyor. Bu bize çok önemli öngörüde bulunuyor. Darlık tespit ediyorsak, derecesine nazaran hastayı gerekirse gerçek anjiyoya alıyoruz.

◊ Bayanlar için 45 yaş dediniz, neden?

Östrojen damar elastikiyetini, damarın iç yüzeyini koruyan güçlü bir hormon; makus kolesterolü düşürüyor, yeterli kolesterolü yükseltiyor. Münasebetiyle bayanlar menopoza kadar daha şanslı.

◊ Kalp krizi evvelce ‘geliyorum’ diyor o halde…

Evet. Bir tek şeker hastalarının hiç anlamadım demelerine inanırım. Şeker hastaları kalp krizini sessiz geçirir. Fakat başka hastalarda kesinlikle bir belirti olur. Olağanda rahat gittiği bir yolu giderken ufak bir nefes darlığı olur. Yürüdüğü kapasitenin biraz altına düşer. Merdiven çıkarken efor kapasitesi azalır. Göğsünde hafif yanma usulünde bir ağrı olur. En sonunda kola, boyna, sırta yayılarak kalp kriziyle kendini gösterir.

Biri kriz geçiriyorsa…

◊ Yanımızda biri kalp krizi geçiriyorsa ne yapmalıyız?

Kişiyi hafif başı üstte olacak halde yatıracağız. Hastanın o sırada kalbi durur ve şuuru kapanırsa lisanı geriye kaçabilir, soluk borusunu tıkayabilir. O yüzden nefes alıp verdiğini net değerlendirebileceğimiz hafif bir yükseklikte yatıracağız ve 112’yi arayacağız. Onlar gelene kadar Aspirin çiğnetebiliriz. İlkyardım eğitimi varsa kalp masajı yapılabilir ya da yakınlarda defibrilatör aygıtı varsa kullanılabilir.

◊ Nedir defibrilatör aygıtı?

Defibrilatör yanlış elektriksel aktiviteyi yanlışsız elektriksel aktiviteye çevirmek için dışarıdan verilen şoktur. Ne kadar kalp masajı yaparsanız yapın bazen o çırpınma hareketini döndüremezsiniz. Sıhhat işçisi olsanız da, kalp masajı yapsanız da defibrilatör yoksa bazen kâfi olmaz. Volkan Konak örneğinde maalesef bu yaşandı. Tabipler vardı lakin defibrilatör yoktu.

◊ Herkes kullanabilir mi?

Evet, aygıtı kullanmak sıkıntı değil. Pet’i yerleştir, bas, bu kadar. Riskli kalp hastası olanlar meskenlerine alabilir.

‘Duygusal tarafı çok yüksek bir organ’

◊ Gerilim kalbe ne yapar?

Stres büsbütün kortizol demek. Bedende kortizol düzeyi yükselince inflamasyon, yani iltihaba sebep oluyor. Bu iltihap her yerde olabilir. Kalpte olabilir, zarında olabilir, akciğerde, böbrekte, beyinde olabilir. O yüzden gerilimi yönetmeyi bilmeliyiz. Ben hiçbir hastama “Stres yapma” demiyorum. Zira gerilim hayatın içinde. “Stresini yönetmeyi öğren” diyorum. “Nasıl öğreneceğim” diyorlar. Gerilimi yönetmeyi öğrenmenin birinci cümlesi bence şu olmalı: ‘Affet. Kendini, aileni,  yakınını…  O sana rahatlık verecek.’ Birinci kural bu.

◊ Kalp duygusallıkla ilişkilendirilir… Hassas mıdır; hakikaten kırılır mı?

Gerçekten duygusal istikameti çok yüksek bir organ. Güzelden, berbattan, sevinçten, açıdan, her şeyden direkt hormon üzerinden etkilenir. Kalbin duygusal bağının olması tıbbi bir gerçek, o kadar etkileniyor ki… Aslında tanımlanmış bir hastalık da var, ismi kırık kalp sendromu. Bayanlarda daha çok görülüyor.

‘Akciğerin sönmesine sebep oluyor’

◊ Sigaranın damarları direkt tıkadığını söylediniz. Pekala, elektronik sigara ne yapıyor?

6-7 yıl evvel genç yaşta baypas ettiğimiz hasta sayısında artış başlamıştı. Hepsinin ortak tek bir özelliği vardı o devir: Elektronik sigara. Çok itibarlı mecmualarda çalışmalar yayımlanmaya başladı. Elektronik sigara kalp damarının içindeki plağın kırılıp damarı tıkamasını hızlandırıyor. İleri yaşta beklediğimiz damar tıkanıklığını öne çekiyor. Yalnızca elektronik sigaraya bağlı akciğer hastalığı tanımlandı. Akciğerin sönmesine sebep oluyor. Hem kalbe hem akciğere ziyanlı.