Antarktika seferi yapan Hollandalı MV Hondius isimli keşif gemisindeki hantavirüs olayları iki hafta evvel dünya gündemine girdi. Güney Amerika’dan hareket eden lüks yolcu gemisinde görülen ve beşerden beşere bulaştığı belirtilen Andes tipi hantavirüs nedeniyle gemide tespit edilen 11 hadiseden 3 kişinin hayatını kaybettiği açıklandı. İspanya’nın Tenerife kentinde limana yanaşan gemideki yolcuların takibi sürerken Türkiye’ye son getirilen yolculardan YouTuber Ruhi Çenet, kuş gözlemcisi ve yaban hayatı uzmanı Emin Yoğurtçuoğlu ve kuş gözlemcisi Melike Güner karantinaya alındı. Sağlık Bakanlığı daha önce Türkiye’ye getirilen iki şahısla birlikte toplam 5 kişinin yakından takip edildiğini duyurdu. Yapılan birinci testlerin de negatif çıktığı belirtildi.

Emin Yoğurtçuoğlu da toplumsal medya hesabından şu açıklamayı yaptı: “Bu süreç, kamuoyunda çarçabuk farklı taraflara çekilebilecek, eksik yahut yanlış bilgilerle insanların gaye haline getirilebileceği bir noktaya ulaşmıştır. Benim önceliğim şu an sıhhat, güvenlik ve moral açısından güç durumda olan insanların daha fazla baskı altında bırakılmamasıdır. Yaşananları büyütecek, insanları maksat gösterecek yahut ileride farklı sonuçlar doğurabilecek açıklamalar yapmayı hakikat bulmuyorum. Bu nedenle olayın tüm istikametleri netleşene, resmi süreçler tamamlanana kadar kamuoyuna yahut medyaya ayrıntılı bir açıklama yapmayacağımı hürmetle bildiririm.”

Biz de kamuoyunda tartışılan “Hantavirüs nedir, nasıl bulaşıyor, Türkiye’de hangi bölgelerde görülüyor ve kentlerde yaşayanlar için risk var mı” sorularını Prof. Dr. Mehmet Ali Öktem (Dokuz Eylül Üniversitesi, Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Kolu, Tıbbi Viroloji Bilim Dalı) ve Dr. Semih Tareen’e (Virüs ve biyoteknoloji uzmanı) yönelttik.

Hantavirüs hadiselerinde birinci periyotta ateş, kas ağrıları, sırt ağrısı ve gözlerde kızarıklık üzere pek çok viral enfeksiyonda görülebilen belirtiler ortaya çıkabiliyor. Prof. Dr. Mehmet Ali Öktem bilhassa Yenidünya (Kuzey ve Güney Amerika) tipi hantavirüslerde ilerleyen devirde akciğer ve kalpteki kılcal damarlarda hasar geliştiğini, bunun da teneffüs yetmezliği, akciğer ödemi ve kalp yetmezliği bulgularıyla ağır tabloya yol açabildiğini söylüyor. Türkiye’de görülen Eskidünya tipi (Asya, Avrupa ve Afrika) hantavirüslerdeyse böbrek damarları etkileniyor ve hastalar böbrek yetmezliğinden hayatını yitirebiliyor. Prof. Dr. Öktem hastalığın bir antiviral tedavisi olmadığını söylüyor. Lakin ülkemizdeki hantavirüslerden risk altındaki kümeleri muhafazaya yönelik TÜBİTAK takviyeli Korunma ve Tedavi Ulusal Platformu (KORTUP) kapsamında, kendisinin de yürütücülüğünü üstlendiği bir hantavirüs aşısı adayı molekül geliştirme projesinin devam ettiğini belirtiyor.

Bu virüs için tehlikeli bölgeleri sorduğumuzda Prof. Dr. Öktem şehirlerin riskte olmadığını şu sözlerle anlatıyor: “Türkiye’de kentlerdeki kemirgenlerde bilinen hantavirüs şu ana kadar çıkmadı. Konut farelerinde de yok. Olağanda sıçanlardan bulaşabilen bir hantavirüs tipi var. Orthohantavirus seoulense (Seul virüsü) diye geçiyor. Çok araştırdık, o da Türkiye’de yok. Hasebiyle kentler risk altında değil. Burada temel husus kırsal alanda yaşayan fareler. Karadeniz Bölgesi’nde Apodemus flavicollis ismi verilen sarı boyunlu orman faresi ve Myodes glareolus, yani kızıl sırtlı orman faresi var. Bunlar beşerde enfeksiyon yapıp vefata yol açabilen virüsleri taşıyorlar. Ancak kentte dolaşmıyorlar.”

‘Köylüler tarım alanı açıyor…’

Öktem kelam konusu ormanlar olunca dikkat etmek gerektiğini belirtiyor ve ekliyor: “Orman çok değerli. Bartın, Zonguldak, Kastamonu ve Kırklareli daima ormanlık alanlar. Bilhassa yağmur mevsiminden sonra meşe palamudu üzere orman meyveleri artıyor. Kemirgenler bunları yiyor ve popülasyon patlaması oluyor. Virüs kemirgenler ortasında çoğalmaya başlıyor ve birkaç ay sonra salgın riski artıyor. Örneğin köylüler orman kesip tarım alanı açıyorlar. Tarlayı sürerken enfekte farelerin yuvalarını kaldırıp tozuturlarsa ve bunu solurlarsa enfeksiyon bulaşabiliyor. Orman çalışanları, fındık toplayanlar, toprakta dolaşanlar, tabiat gezginleri yahut biyologlar risk altında olabiliyor. Orman yerlerinde çalışanlar, boş ahırları ve kapalı kilerleri temizleyenler dikkatli olsun. Askerler bazen enfekte bölgelerde siper kazıyorlar. Bu da risk taşıyor.”

‘Kemirgenler ortasında dolaşıyor’

Virüs ve biyoteknoloji uzmanı Dr. Semih Tareen, Türkiye’de birinci hadisenin 2009 yılında Zonguldak ve etrafındaki ormanlık alanlarda tanımlandığını lakin virüsün daha evvel de olduğunu belirtiyor. Dr. Tareen’e aklımıza takılanları sorduk.

1

Nerelerde rastlanıyor?

Hantavirüs çoklukla kırsal alanlarda kemirgenler ortasında dolaşıyor. Kemirgenler ve yarasalar virüsü birbirlerine bulaştırabiliyor fakat kendileri hasta olmuyor.

2

Nasıl bulaşıyor?

Virüs en sık kemirgenlerin dışkısı ve idrarı üzerinden bulaşıyor. Beşerden beşere bulaştığı bilinen tek tıp Güney Amerika ve Arjantin’de görülen Andes varyantı. Bu bulaş COVID-19 kadar kolay gerçekleşmiyor.

3

Pandemi riski var mı?

Hantavirüsün COVID-19 gibisi bir pandemiye dönüşme ihtimali çok çok düşük. Virüs 1970’lerden beri biliniyor. Daha evvel salgınlar görüldü fakat pandemi yaşanmadı. Güney Amerika ve Arjantin’deki Andes varyantının beşerden beşere bulaştığı salgınlarda bile olay sayıları sonlu kaldı.

4

Tedavisi nasıl yapılıyor?

Virüsün özel bir ilacı yok. Tedavi destekleyici tekniklerle yapılıyor. Ağır olaylarda hastalar ağır bakım takviyesi alabiliyor. Teneffüs yetmezliği gelişen şahıslarda ECMO (bir çeşit hayat dayanak sistemi) gibisi aygıtlar kullanılabiliyor.

5

Belirtiler ne vakit ortaya çıkıyor?

Bazı olaylarda haftalar sürebiliyor. Bu nedenle temas takibi ve PCR testi değerli. Riskli temas yaşayan şahısların belirti takibi yapması gerekiyor.

6

Aşısı var mı?

Şu anda hantavirüs için yaygın kullanılan bir aşı yok. Fakat uzun müddettir aşı çalışmaları yapılıyor. mRNA (hücrelere hangi proteinleri üretmeleri gerektiğini söyleyen biyoteknoloji yöntemi) teknolojisiyle yeni araştırmalar hızlandı.

7

Nasıl korunuruz?

Fare ve sıçan dışkısından uzak durmak gerek. Fare ve kemirgenlerin ağır olduğu alanlarda dikkatli davranmalıyız. Ellerimizi nizamlı yıkamalıyız. Kapalı alanlarda hijyene dikkat etmeliyiz. Hasta hissediyorsak maske takmalıyız.

8

Fare dışkısı nasıl temizlenmeli?

Kuru biçimde süpürülmemeli. Evvel alan nemlendirilmeli. Sprey şişesiyle su sıkılabilir, çamaşır suyu karışımı kullanılabilir. Gaye hem virüsü etkisiz hale getirmek hem de toz kalkmasını önlemek.

9

Kedileri beslemek yanlış mı?

Sokak kedileri kemirgen denetimine yardımcı oluyor. Kokuları bile fareleri uzak tutuyor. “Kedileri aç bırakalım, fare avlasınlar” söylemi bilimsel değil. Mama verilmemesi durumunda çöpler daha fazla dağılabiliyor ve bu durum kemirgenleri artırabiliyor. Hantavirüs tasanız varsa kedi sahiplenin.

10

Hangi kademede
maske koşul?

Hastalıkların büyük kısmı virüslerle bulaşıyor. Halkımızda bir yanlış anlayış var, o da şu: “Üşüttüm” diyor. Hayır, üşütmedin. Bir şey kaptın. O yüzden aksırıyorsun, öksürüyorsun ve her aksırıp öksürdüğünde bunu yayıyorsun. “Üşüttüm” denen durumda aslında birden fazla vakit bir enfeksiyon geçiriliyor. O yüzden genel olarak öksüren ve hapşıran bireylerin maske takması gerek.