DES, 2013-2019 ortasında gökyüzünün çok büyük bir kısmını tarayarak kainatın farklı periyotlarda ne süratle genişlediğini ölçmeye çalıştı. Yeni çalışmanın farkı, birinci sefer hem tam 6 yılın verisini hem de 4 farklı ölçüm usulünü birlikte kullanması: erken kainattan kalan “dalga izi” olarak bilinen BAO (baryon akustik salınımları), Tip 1a süpernovaların parlaklığı, galaksi kümelerinin dağılımı ve uzak galaksilerin ışığının kütleçekimle bükülmesini ölçen zayıf kütleçekim merceklenmesi.

STANDART MODEL HÂLÂ AYAKTA

Bugün kainatı açıklamak için en yaygın kullanılan çerçeve “Lambda-CDM” modeli. Buradaki “lambda”, karanlık gücün vakitle değişmeyen sabit bir yoğunluğa sahip olduğunu varsayıyor ve kainatın güç bütçesinin yaklaşık yüzde 68’ini açıklıyor. “CDM” ise “soğuk karanlık madde”: direkt görmediğimiz fakat kütleçekimiyle tesirini hissettiren ve toplamın yaklaşık yüzde 27’sini oluşturduğu düşünülen bileşen. Kalan yaklaşık yüzde 5 ise bildiğimiz “normal madde”: yıldızlar, gezegenler ve biz.

DES’in yeni tahlili, genel fotoğrafta Lambda-CDM ile uyumlu sonuçlar veriyor. Yani “model çöktü” demek için erken. Fakat araştırmacılar birebir dataların, karanlık gücün vakitle değişebileceğini söyleyen daha esnek bir senaryo olan “wCDM” ile de benzeri ölçüde uygun açıklanabildiğini vurguluyor. Bu da “karanlık güç sahiden sabit mi?” sorusunu tekrar masaya koyuyor.

GALAKSİLERDE KÜÇÜK ÇATLAK

Asıl dikkat çeken nokta, galaksilerin günümüze daha yakın devirlerde nasıl kümelendiğine dair ölçümlerde ortaya çıkan küçük uyumsuzluk. Basitçe söylemek gerekirse: kainatın erken periyodundan yaptığınız çıkarımlara nazaran, unsur daha sonra belli bir formda kümelenmeli. DES’in geç periyot ölçümleri ise bu beklentiyle “tam oturmuyor”. Üstelik bu uyumsuzluk, hem Lambda-CDM hem de wCDM için emsal biçimde görünüyor.

Bilim dünyasında bu türlü bir işaretin “büyük keşif” sayılabilmesi için çok güçlü istatistiksel eşiğin aşılması gerekiyor. Şu anki sonuçlar o düzeyde değil. Yani bu çatlak, ileride “ölçüm hatası/istatistik şans” diye kapanabilir de; yeni bilgilerle büyüyüp “yeni fizik” kapısı da aralayabilir.

SIRADA NE VAR?

DES takımı, yayınlanan bu büyük bilgi paketini kullanarak alternatif modelleri daha agresif formda sınamaya hazırlanıyor. Husus yalnızca “karanlık güç sabit mi değişken mi” sorusuyla da sonlu değil; birtakım senaryolarda kütleçekimin nasıl çalıştığına dair küçük düzeltmeler bile tartışmaya açılabiliyor.

Çalışmanın kapsamı da dikkat alımlı: Sonuçlar, 19 başka makaleye yayılan geniş bir seri halinde ele alınıyor ve bir özet çalışma bilimsel mecmua sürecine gönderilmiş durumda. Velhasıl, karanlık güç bilmecesi çözülmüş değil; lakin DES’in 6 yıllık “tam paket” tahlili, yanlışsız soruları daha yüksek sesle sormamızı sağlayacak kadar güçlü bir tablo ortaya koyuyor.