Taliban idaresi Afganistan’da bayanlar ve kız çocuklarının eğitime erişimini uzun müddettir engelliyordu. Bu ve gibisi uygulamalar geçen hafta resmi ve kalıcı bir devlet siyaseti haline getirildi. Geçen ay onaylanan ceza yargılaması düzenlemesiyle ‘İyiliği Emretme ve Berbatlıktan Sakındırma Yasası’ kapsamında direkt bayanları maksat alan yasaklar yürürlüğe kondu. Yeni düzenlemelere nazaran kız çocukları ve bayanların 6’ncı sınıftan sonra eğitim alması, çalışması ve yanlarında bir erkek olmadan sokağa çıkması yasaklandı. Kurallara uymayanlarsa mahpus ve fizikî şiddetten mevte varan ağır cezalarla karşı karşıya.

Uzun yıllar ülkesindeki bayanlar ismine Taliban rejimine karşı uğraş eden, çalışmalarıyla Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilen ve şu an Afganistan’da yaşayan gazeteci ve aktivist Mahbouba Seraj’la telefonda görüştük. Seraj’la iki yıl evvel Finlandiya’da yaptığımız söyleşide Taliban’ın yine iktidara gelişi üzerine konuşmuştuk. O günlerde, her şeye karşın en yanlışsız yolun Taliban’la kurulacak bir diyalog olabileceğini savunuyordu. Fakat bu sefer son derece üzgün ve öfkeliydi. Taliban’la bir diyalog yerinin artık kalmadığını söyleyen Seraj, inançta olmadıklarını ve her an öldürülebileceklerini vurguladı. Afgan bayanları için tek çıkış yolunun dünyanın bu gidişata karşı ayağa kalkması olduğunu tabir etti.

Evleri birer hapishaneye dönüşen ve temel ömür hakları ellerinden alınan Afgan bayanlarının neler yaşadığını, hislerini ve karşı karşıya oldukları tabloyu ayrıyeten ABD’de bayan hakları üzerine akademik çalışmalar yürüten ve alandan yeni bilgiler toplayan Nazeela Elmi ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Afganistan Özel Raportörü Richard Bennett’a sorduk. Ortaya çıkan tablo son derece vahim ve karanlık: Afganistan’da bayanlar için insanca bir hayat hakkı resmi olarak ortadan kalkmış durumda.

‘UYGULAMALAR İNSANLIĞA KARŞI HATA TEŞKİL EDECEK KADAR AĞIRDIR’

Richard Bennet-BM İnsan Hakları Afganistan Özel Raportörü

◊ Bayanlar ve kız çocuklarının kamusal hayattan sistematik biçimde dışlanması; hareket özgürlüğü, çalışma, eğitim ve sıhhat hizmetlerine erişimlerine getirilen kısıtlamalarla birlikte ele alındığında bu uygulamalar insanlığa karşı kabahat teşkil edecek kadar ağırdır. Cinsiyet temelli zulüm kabahati kapsamında değerlendirilmelidir. Bugüne kadar Milletlerarası Ceza Mahkemesi bu cürümlerden sorumlu tutuldukları gerekçesiyle birtakım Taliban başkanları hakkında yakalama kararları çıkarmıştır.

◊ Afgan bayanlar, 1990’lı yıllardan bu yana Taliban’ın bayanlar ve kız çocuklarına yönelik kurumsallaşmış ayrımcılık, tahakküm ve baskı sistemini ‘gender apartheid’ (devlet eliyle genelde dinin kati ve ataerkil yorumuna dayanan ‘geleneksel’ toplumsal cinsiyet önkabullerini, norm ve rollerini baz alarak bayan ve erkeklerin hayat alanlarının eşitsiz ayrılması) olarak tanımlamakta ve bunun milletlerarası bir cürüm olarak tanınmasını talep etmektedir. Bu çağrıyı tüm kalbimle destekliyorum. Birleşmiş Milletler üyesi devletleri de birebir tavrı almaya, Afgan bayanlarla dayanışma içinde olmaya ve bu terimi kullanmaya davet ediyorum.

◊ Tüm devletlere Afganistan’la ilkesel bir temelde münasebet kurmaları davetinde bulunuyorum ve insan hakları alanında doğrulanabilir ve ölçülebilir güzelleşmeler sağlanana kadar alakaların normalleştirilmemesi gerektiğini vurguluyorum. Hesap verebilirlik düzeneklerine muhtaçlık vardır; sivil topluma dayanak verilmelidir, insani yardım ve dayanak sürdürülmelidir; mültecilerin ve sürgündeki Afganların korunması ve desteklenmesi sağlanmalıdır. Ayrıyeten Taliban’la kontağı olmayan Afganlar, bilhassa de Afgan bayanlar milletlerarası süreçlere dahil edilmeli.

‘UMUDU KAYBETMEK BİZİM İÇİN VAR OLAN BİR SEÇENEK DEĞİL’

Nazeela Elmi, akademisyen

◊ Ülkenizden kaç yaşında ve hangi şartlarda ayrıldınız? Aileniz, arkadaşlarınız, sevdikleriniz hâlâ orada mı?

2017 yılında, 18 yaşımdayken Türkiye’de lisans eğitimime başlamak üzere ayrıldım. Ailemse
2021’de mevcut hükümetin düşmesinin akabinde dünyanın dört bir yanında göçmen oldu. Akrabalarım, arkadaşlarım ve sevdiklerim hala Afganistan’da.

◊ Üniversiteden sonra hangi alanlarda çalışmaya başladınız?

Lisans eğitimimi Türkiye’de, yüksek lisansımı Columbia Üniversitesi’nde tamamladım. Akabinde Princeton Üniversitesi ve Lund Üniversitesi’nin Raoul Wallenberg Enstitüsü’nde (RWI) uzman olarak çalıştım. Çalışmalarımda Taliban’ın bayanlara yönelik baskısının sadece ‘kadın hakları’ başlığı altında değil, birçok farklı hususta nasıl çokkatmanlı bir kuşatmaya yol açtığını tahlil ediyorum.

◊ Ülkenizde bayanların temel haklarının yok edildiği bir periyotta bu alanda uzman biri olarak ne hissediyorsunuz?

Bu alanda uzmanlaşmak ve milletlerarası siyasetteki rekabet eden gündemler ortasında şahsen çalışmak fazla yorgunluk ve çaresizlik hissi yaratıyor. Ama umudumu kaybetmek benim ve birçok Afgan bayan için bu gayrette bir seçenek değil. O yüzden umut diyorum.

GİZLİ KURSLARLA EĞİTİM

◊ Taliban kısa bir müddet evvel bayanlar ve kız çocukları için çok katı yasalar çıkardı. Eğitim yasak, çalışmak, meskenden dışarı erkeksiz çıkmak dahi yasak. Ne üzere sonuçlar doğurur bu durum?

Yanında bir erkek olmadan konutundan çıkamama durumları bayanlar ve çocukların hayati ve acil durumlarda sıhhatlerini etkiliyor. Mesela görüştüğüm bayanlardan biri, eşi konutta olmadığı için çocuğunu doktora götüremiyor ve baba gelene kadar çocuk annesinin kollarında ölüyor. Bunun üzere olaylar çok.

◊ Kadınlar kurallara uymadığında ne üzere cezalarla karşı karşıya kalıyorlar?

Kadınlar açısından ‘ceza’ yalnızca mahkeme kararıyla hudutlu değil; keyfilik ve gözdağı düzeneği da cezanın modülü. Alandan gelen anlatılar, kamusal alanda ‘ahlak’ gerekçesiyle gözaltı, aşağılayıcı muamele ve kırbaç/şiddet, taciz ve infaz üzere uygulamalara işaret ediyor. Ocak 2026 düzenlemesinde bilhassa ürkütücü olan noktalardan biri, ‘tazir’ (hâkim takdiri/disiplin amaçlı) cezaların sırf otorite tarafından değil, eş tarafından da
uygulanabilmesi fikrini yasallaştırması. Yani artık bir koca disiplin emelli eşini dövme hakkına sahip. Lakin eşinin kemiklerinin kırılmasına, yaralanmaya yahut bedende morluk oluşmasına yol açacak biçimde döverse hâkim tarafından yalnızca 15 gün mahpus cezasına çarptırılır. Ancak bayanın evvel şikâyetçi olması ve bu durumu hâkim huzurunda ispat etmesi gerekir. Halbuki bayanlar şu an konuttan dışarı çıkamıyor. Öteki bir hususa göreyse hayvanlara yönelik makus muamele, bayana yönelik şiddetten daha ağır bir cezaya tabi.

◊ Sizin üzere akademik meslek hedefleyen genç bayanlar şu an meskenlerinde ne yapıyorlar? Eğitim ve çalışma hayatının yasaklanması onları erken evliliğe mecbur bırakıyor mu?

Bir kısmı konutunun içinden çevrimiçi dersler, küçük çalışma kümeleri ve zımnî kurslarla eğitimine devam ediyor fakat bu herkes için mümkün değil. İnternet, güvenlik, ekonomik imkân ve aile dayanağı gerekiyor. Bilhassa ekonomik olarak kırılgan, kırsalda yaşayan ve toplumsal takviyesi olmayan kız çocukları bu sistem nedeniyle zorla evliliklere daha fazla mahkûm ediliyor. Yaptığım son araştırmada bayanlar ortasındaki intihar oranlarının artmasında zorla yapılan kız çocuk evliliklerinin değerli bir etken olduğu sonucuna vardım.

◊ Görüştüğünüz bayanlar bu durum hakkında ne söylüyor?

Birini paylaştım, başkalarıysa şöyle: “Ev hapsindeyiz”, “Bu yavaş bir ölüm”, “Sokakta onlara bakıp bağırmak istedim lakin yapamadım”.

◊ Kadınlar için kaçmaktan öteki deva var mı? Kaçmak riskli mi?

Maalesef yok. Lakin İran, Türkiye ve Yunanistan üzere ülkelere kaçak yollarla seyahat etmek zorunda kalanlar tecavüz, şiddet, insan ticareti, açlık, hastalık ve mevt riskiyle karşı karşıya kalıyor. Hayatta kalanlarsa yeni bir ülkede yine dışlanma, ayrımcılık ve güvencesizlikle gayret etmek zorunda. Esasen Türkiye, Pakistan ve İran üzere ülkelerde Afgan bayanları uzun müddettir önemli göç ve statü sıkıntılarıyla karşı karşıya. Bu ülkeler kendi ekonomik ve siyasi problemleriyle boğuşurken Afgan mültecilere kâfi müdafaa sağlamakta zorlanıyor. Bayanlar kaçsalar da
inançta olmuyor, baskının biçimi değişiyor.

◊ İntihar oranlarının arttığından bahsettiniz. Elinizde sayılar var mı?

Kadınlar Taliban’ın politik, ruhsal baskısı altında ağır bir ruh sıhhati krizi yaşıyor. Aktüel istatistiklere erişim zorlaşmış durumda ama bayanlar ortasında intihar ve intihar teşebbüslerinde önemli bir artış kelam konusu.

◊ Afgan bayanlarının geleceğini aydınlatmak nasıl mümkün olabilir?

Taliban’ın milletlerarası hukuk önünde hesap vermesi gerektiğine inanıyorum. Bunun için Milletlerarası Ceza Mahkemesi ve Memleketler arası Adalet Divanı üzere mevcut sistemlerin faal biçimde işletilmesi gerekiyor.

◊ Peki, sizce dünya Afganistan’da yaşanan-
ları olağanlaştırmaya mi başladı?

Sınırları aşan bir dayanışmaya her zamankinden daha fazla muhtaçlığımız var. Ne yazık ki müttefiklerimiz dışında dünyanın büyük bir kısmı bu yaşananları büsbütün normalleştirmiş durumda.

◊ Bir gün Afganistan’a dönebileceğinize dair  inancınız var mı, döndüğünüzde nasıl bir ülkede yaşamayı hayal ediyorsunuz?

Şimdilik hayır, ancak güçlü ve bağımsız bir bayan olarak arkadaşlarımla birlikte yollara çıkabildiğim, Afganistan’ın her kentini ve her kültürel miras alanını özgürce gezebildiğim, adil, barış içinde ve eşit bir ülke hayal ediyorum.

‘ÜLKEDE BAYANLAR İÇİN ARTIK HER ŞEY DURDU’

Mahbouba Seraj, Afgan gazeteci ve aktivist

◊ Açıkçası artık kendimi inançta hissetmiyorum. Gerçeği söylemekten korkuyorum. Yaşananları anlatmam gerekiyor. Lakin ülkenin geldiği nokta yüzünden artık bu mümkün değil. Zira sahiden bizi öldürebilirler. Bir mazeret bulurlar ve biz daha ne olduğunu anlamadan ortadan kayboluruz. Bu yüzden olabildiğince sessiz kalmaya ve yaptıklarını kabullenmeye çalışıyorum fakat her geçen gün daha da zorlaşıyor. Bilhassa de sığınma meskenimi kapatmalarından sonra… Oradaki kızlar hâlâ aklımda. Onları görmedim, nasıl olduklarını bilmiyorum. Görmeme müsaade vermiyorlar.

◊ Afganistan’da yaşananlar açık bir ‘gender apartheid’. Bu ülkede bayanlar için her şey durdu. Çıkardıkları yeni ceza kanunuyla bunu artık resmileştirdiler, ismini koydular ve kalıcı hale getirdiler. Atak artık daima olarak bayana yönelmiş durumda.

◊ Artık bayanların şiddet gördükleri evliliklerden kaçabilecekleri hiçbir yer yok. Sığınma konutlarının hepsi kapatıldı. Bir erkek bir bayanı sahiden kolay kolay öldürebilir. Bayan gördüğü şiddeti ispat edemez zira ağzını açıp şikâyet bile edemez. Konuttan çıkması aslında mümkün değil. Konuttan kaçmak direkt mahpus cezası demek. Meğer biz yıllarca buna karşı gayret ettik. Ülkede durumun ne kadar fecî hale geldiğini anlatamam.

◊ Ruhsal ve duygusal olarak Afgan bayanları ve genç kızları o denli bir baskı altında ki artık ne yapacaklarını bilmiyorlar.

◊ Bir de yoksulluk sıkıntısı var, bizi mahvediyor. Ülkem o kadar yoksullaştı ki beşerler bir ekmek alacak parayı bile bulamıyor. Açlar. Lakin olan bitene bakarsanız, her yerde yollar yapılıyor. “Bakın yollar yapıyoruz” diyorlar.

◊ Bir Afgan bayanı ya da erkeği çıkıp ‘Bu yanlış’ derse, bu yalnızca bir kelam olarak görülmüyor; Taliban’a akın olarak kabul ediliyor. Ve çok sert karşılık veriyorlar. Yeni kanunla insanları dört kategoriye ayırdılar. İslam âlimleri, seçkinler, orta sınıf ve köleler. Kabahatlerin cezaları da sınıfa nazaran değişiyor.

◊ Konuşabileceğimiz hiçbir yer yok. Müslüman ülkeler bile ardımızda durmuyor. Nedenini bilmiyorum. Şu anda beni büsbütün çalışamaz hale getirdiler. Açıkçası bu ülkede daha ne kadar dayanabilirim bilmiyorum. Yaşlanıyorum. Her gün etrafımdaki bu yoksulluğu, bu acıyı görmek beni yok ediyor.

◊ Birinci yıllarında Taliban’la diyalog hâlâ bir tahlil olabilir demiştim. Lakin artık o denli düşünmüyorum. O vakitler evvelki hükümet o kadar yozlaşmıştı ki; Taliban’ın işleri yanlışsız yapması mümkün olabilir diye düşünmüştüm. Müslüman bir ülkede İslam’a nazaran yaşamakta sorun yok. Lakin bu biçimde değil. Bu nasıl bir İslam, anlamıyorum. Dünya Müslümanları da anlamıyor. Lakin kimse  cüret edip ‘Ne yapıyorsunuz’ demiyor.

◊ Afganistan’da bu süreç bir gecede olmadı; çok planlı ve yavaş ilerledi. Artık her şey alındı. Bayanlar seslerini yükseltti, her şeyi denedi. Hayatlarını, özgürlüklerini, vücutlarını, ailelerini riske attılar. Lakin erkekler bir şey yapmadı. Bir gün yaparlar mı bilmiyorum. Lakin onlar ayağa kalkmazsa halimiz ne olur bilmiyorum. Tek umudum Müslüman dünyanın bizim için dua etmesi ve İslam dünyasındaki âlimlerin ayağa kalkıp bu kanunları tek tek ele alması; “Bu kanun İslam’a nazaran nedir, gerek var mıdır” diye sorması.