Araştırma, İngiltere’deki Queen Mary University of London’dan davranış bilimci Alex Davidson ve takımı tarafından yürütüldü. Davidson,yaban arılarının farklı mühletleri ayırt etmeyi öğrenip öğrenemeyeceklerini merak ettiklerini, deneylerde bunu açıkça başardıklarını söylüyor.

IŞIKLA VAKİT TESTİ

Son yıllarda arıların zekâsına dair bulgular zati şaşırtan bir noktaya gelmiş durumda. Bombus arılarının bir tıp “tarım” yaptığını düşündüren çalışmalar, birbirlerine karmaşık bulmacaları çözmeyi öğrettikleri deneyler ve birtakım çeşitlerin kolay matematik kavramlarını kavradığını gösteren araştırmalar bunlardan yalnızca birkaçı. Yeni çalışma ise bu listeye “süre algısı”nı ekliyor. Vakti tanıyabilmek; besin ararken, eş ararken, yırtıcılardan kaçarken büyük avantaj sağlıyor. Takım bu yüzden, arıların kısa ve uzun ışık yanıp sönmelerini ayırt edip edemeyeceğini test eden özel bir düzenek kurdu.

ŞEKERLİ ÖDÜL LABİRENTİ

Arılar küçük bir beslenme arenasına alındı ve karşılarına iki başka ışık kaynağı olan bir ekran çıkarıldı. Bu ışıklardan biri daha uzun, başkası daha kısa mühletle yanıp sönüyordu. Birtakım denemelerde uzun ışık 5 saniye, kısa ışık 1 saniye yanarken; başkalarında uzun müddet 2,5 saniye, kısa müddet 0,5 saniye olarak ayarlandı. Işık müddetlerinden biri arıların bayıldığı şekerli bir mükafatla, başkası ise arıların hiç sevmediği acı bir husus olan kinine bağlandı. Farklı arı kümelerinde hangi mühletin ödül, hangisinin ceza manasına geldiği değiştirilerek, arıların yalnızca süreyi öğrenip öğrenmediği test edildi. Arılar evvel labirentte dolaşarak hangi ışık müddetinin şekere çıktığını “deneme yanılma” ile keşfetmek zorundaydı. “Başarılı sayılmaları” için her 20 seçimden en az 15’inde yanlışsız süreyi bulmaları gerekiyordu. Bu eşiğe ulaşan arılar, süreyi ayırt etmeyi öğrendiklerini göstermiş oldu.

ŞEKER YOKKEN BİLE DOĞRUYU SEÇTİLER

Asıl kritik evre ise bundan sonra başladı. Araştırmacılar, muhtemel bir koku ipucunu ortadan kaldırmak için hem şekerli mükafatı hem de acı kinini düzenekten çıkardı. Artık ortada arıların yönelmesini sağlayacak rastgele bir tat yahut koku yoktu; geriye yalnızca ışığın yanma müddeti kalmıştı. Bu şartlarda bile arılar, daha evvel şekerle ilişkilendirdikleri ışık mühletini, tesadüfle açıklanamayacak ölçüde daha sık seçmeye devam etti. Yani Bombus terrestris, kısa ve uzun ışık yanıp sönmelerini ayırt edip bunu “zamanlama kuralı” olarak belleğine yazabilmişti.

MİNİK BEYİN, BEKLENMEDİK KAPASİTE

Arıların doğal ortamında bu türlü sistemli “yanıp sönen ışıklar” bulunmuyor. Buna karşın bu kadar soyut bir vazifesi başarabilmeleri, araştırmacılara nazaran hudut sistemlerinde daha genel bir vakit sürece düzeneği bulunduğuna işaret ediyor. Bu düzenek, tabiatta hareketi takip etmek, koloni içi bağlantı ya da çiçekler ortasında gezinirken aralık ve süreyi kestirim etmek üzere pek çok farklı iş için devreye giriyor olabilir. Bir öteki mümkünlük ise, muhakkak müddetleri kodlama ve sürece maharetinin, hudut hücrelerinin temel çalışma biçiminden kaynaklanan, çok daha temel bir özellik olması. Bu sorunun karşılığı içinse daha fazla deney yapılması gerekecek. Tekrar de sonuç net: Haşhaş tanesi büyüklüğündeki bir beyne sahip olan bombus arıları, vakti okuyup buna nazaran karar verebilecek kadar karmaşık bilişsel süreçler yürütebiliyor. İnsanlara has sandığımız pek çok zihinsel marifetin, hayvanlar dünyasında sandığımızdan çok daha yaygın olduğu bir defa daha ortaya çıkmış durumda.