Psikolog ve yazar Gündüz Vassaf yeni kitabı ‘Günlük Ömür Felsefesi-Şimdiye Övgü’de tekrar alışılmış düşünme biçimlerini sarsma niyetinde. Duru Uslu’nun kendisiyle yaptığı ırmak söyleşilerden oluşan kitapta Vassaf için ideoloji; akşam yürüyüşlerine, dost sofralarına, kent kalabalığına, gündelik hayattaki en sıradan anlara sızan bir düşünme biçimi. Vassaf’la yaptığımız söyleşide neden ‘biz’ olmayı unuttuğumuzu, büyük kentlerin insan ruhunda açtığı yaraları ve belirsizlikle yaşamayı neden yine öğrenmemiz gerektiğini konuştuk.

◊ Bu kitabı yazmaya nasıl karar verdiniz?

Galiba yalnızca bu değil, hiçbir kitabımı yazmaya karar vermedim. Daima tabiatıyla gelen tesadüfler… Ama burada birinci kere ömrümde “Bize bir kitap müellif mısın” daveti geldi. Teklif bana cazip geldi. Birisiyle konuşmak istedim ancak genç birisiyle konuşmak istedim. O ortada Duru Uslu’yla tesadüfen tanışmıştık. Onunla Nâzım Hikmet kamplarındada bir arada olmuştuk. Bir dansı başlamıştı zati gözlerimizde tanışıklığın. Böylelikle başladı söyleşi ve yer değiştirerek bir yıl kadar sürdü.

‘Gençler yalnız’

◊ Hayatın süratli koşuşturmasında beşerler daima geçmişle gelecek ortasında sıkışıyor. Sizce şimdiyi kaçırmamızın
en temel nedeni ne?

Alışkanlık, tekrar, tekrarda itimat hissetmek. Farklı bir şey yapmaktan korkmak. Yani farklılığımızı sistemin hudutları içinde farklı renkli ayakkabılar giyerek, sağ ayağındaki çorabın sol ayağındaki çoraba benzememesini sağlayarak, ki o da artık moda oldu, göstermeye çalışıyoruz. Hatta ayağında bir pabuç, öbür ayağında öbür bir pabuç giyenler bile türemeye başladı. Lakin bu farklılık değil. Bu dikkat çekmek. İnsan kendi farklılığıyla dikkat çeker. Farklı bir ses çıkararak, hayata farklı bir renk vererek…

◊ “Paylaşmaya mecbur değilsin gördüğün her şeyi. Rüyanda sincaplarla konuştuğunu kimseyle paylaşmaya mecbur değilsin. Çok enteresan diye” demişsiniz… Neden bu kadar her şeyimizi toplumsal medyada paylaşmaya başladık?

Bir ‘Ben, ben, ben’ var değil mi… O kadar çok ‘ben’ sözünü kullanıyoruz ki bizi unuttuk neredeyse. Biz yalnızca yapay aitliklerimizde var… “Biz Fenerbahçeliler, biz Galatasaraylılar”… Ama orada konuşurken de yeniden ben diyoruz: “Ben olsam grubu bu türlü kurardım. Hayır, ben olsam şunu yapardım.”  Daima bir ben var ve daima bir farklılık var. İnsan toplumsal bir hayvan. Ben diye kükreyen bir hayvan değil. Ama o bizi unuttuk. Grup olmayı unuttuk, biz olmayı unuttuk. Aslında nizam de biz olmamızı istemiyor. Tüketim tercihlerimizi, bizi bölmek istiyor.

◊ “New York metrosunda itilme endişesiyle sırtını duvara yaslayanlar gördüm” diyorsunuz ve bu durumu toplumsal patolojiyle ilişkilendiriyorsunuz…

Fakat bu tekrar tıbbımızın bir özelliği değil. Kentlerin özelliği, büyük kentlerde yaşamanın özelliği. Fareleri bile kapana koyduğunuz vakit birbirlerini yemeye, öldürmeye başlıyorlar. Kentlerde insan saldırgan oluyor, depresyona giriyor, uykusuz oluyor, intihar ediyor. Kentlerde anonim cinayet oluyor. Kent, tıbbımızın kurduğu en sıhhatsiz hayat biçimi ve bu saldırganlık buradan kaynaklanıyor. İstanbul’da bir hafta otomobil kullanmak kaç kişiyi neredeyse katil olabileceği pozisyonuna getiriyor. Yani bu kentin insanı patolojik bir insandır. Ve bunu şuradan biliyoruz, o kent nizamını kuran hükümranlar, zenginler kent dışına kaçıyor.

◊ Gündemimizde okul baskınları üzere üzücü olaylar var. Siz bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bütün bunlar eğitim sisteminin aksamasıyla, okula bir ilişiklik hissetmemekle ve asi gençlerin biraz kalburüstü olması, kahramanlaşmasıyla, ‘Ben bu okulu takmam, ben bu hocayı takmam’ demesiyle; o tatminsizlik bir olay çıkarmaya, o kişinin kahramanlaşma isteğine kadar gidiyor. Zira hiçbir yerde kendisini duyuramıyor. Spor yapmıyor, kadroda golcü olmuyor, sinema çeviremiyor, toplumsal medyada dost bulamıyor. Tek başına kalınca sistemin de dışında. İntihar eden çok, depresyonda olan çok. Bunların bir kısmının da saldırgan olması kaçınılmaz. Asıl üstünde durmamız gereken o yalnızlık. Yani sistemin gençleri ittiği yalnızlık.

◊ İnsanlarda ‘Üçüncü Dünya Savaşı’ çıkacağına dair bir kaygı var. Daima yeni çatışmalar da yaşanıyor. Siz bugünkü savaş ortamını ve Amerika’nın İran üzerindeki siyasetini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Amerika’nın İran üzerindeki durumu 40 yıldır bu türlü. Değişen bir şey yok. Yaşadığımızı çok abartıyoruz. Son birkaç yüzyıla bakarsak savaşlar giderek azalıyor, çoğalmıyor. Ancak biz çok abartıyoruz. Halbuki cinsimizin tarihinde birçok barış devri var. Japonya’da bir 250 yıllık samuray periyodu var, İspanya’da Endülüs periyodu var. Bu barış çağlarından aslında çok var. Hiç kelam edilmez. Tarihçiler barış çağlarının kitabını yazmaz. Lakin iş savaşa gelince yazmadan edemezler. Kütüphanelerde savaş kitapları yüzlerce, barış kitabı bulamazsınız.

◊ “Neyi yapmaktan keyif alacağım” sorusuyla güne başladığınızı söylüyorsunuz. Size neler yapmak keyif veriyor?

Sıradan bir gün olacaksa çoklukla uzun vakittir yapmadığım bir şey yapmaya vakit ayırıyorum. Mesela hiç gitmediğim bir kitapçıya gitmek yahut yeni bir mahallede azıcık yürümek, bir arkadaşımı aramak… Alışılagelmişin dışında bir şey yapmak o gün için bana bir ışık veriyor. Yeni biriyle konuşarak onu da kendimi de memnun etmek. Şu bile olabilir: Bilgisayardan 15 dakikalığına Hawaii’ye hayali bir seyahat bile yapabilirsiniz yahut safariye gidebilirsiniz Kenya’da. Çok kolay bunları yapmak. Lakin bunu yapacağımıza tekrar
birebir şeyleri yapıyoruz. Tekrar, hayatımızda mutluluğa değil, tam aksine mutsuzluğa yol açıyor.

‘Vakit en değerli şey’

◊ Kitapta en sevdiğim kelam: “Kediden, martıdan, sincaptan öğreneceklerim var. Onların canlarının sıkıldığını görmedim.” Can sorunu konusunun sık sık altını çiziyorsunuz…

Kendimize en büyük hakaret ‘Canım sıkılıyor’ demek. Yıllar evvel ada vapurundayım, kitap okuyorum. İki kişi çekirdek çitliyorlar. Bana da ikram ettiler. Bir-iki defa sordular, teşekkür ettim, üçüncüsünde “Vakit geçer” dediler. Vakit en değerli şeyimiz. Vakti geçirmeye çalışmak büyük bir hakaret. Halbuki geçenlerde Floransa’daydık, konutumuzda akşam yemeğine konuğumuz var, 90 yaşında bir İngiliz… Sofra sonrası lokum ikram ettim ona. Tozu genzine takıldı, öksürdü. Bir 20-30 saniye sonra kendine geldi ve o öksürmesinin 30 saniyesi için “Ne kadar büyük bir vakit kaybıydı, değil mi” dedi. Zira o vaktin değerini çok düzgün biliyor. Canım sıkılıyor demek o vakti boşa harcıyoruz demek. Kendimizi öldürüyoruz demek. İnsanın kendisine yapabileceği en büyük hakaret.

‘Belirsizliklerle dans edebilmeliyiz’

◊ Doya doya, tadını çıkararak yaşamak için neler yapmak lazım?

Mesela anneniz, babanız sağsa bir teşekkür edin onlara. Onlar sizin doğum gününüzü kutlayacağına, sizi doğurdukları için teşekkür edin. Zira onlar olmasaydı siz âşık olamayacaktınız.

Sıradan hayatınızda her gün dünyaya farklı bakmanızı sağlayacak yürüyüşler yapabilirsiniz. Sol tarafından yürü bugün yolun, sonraki gün sağ tarafından yürü. Bir gün yalnızca insanların ayakkabılarının renklerine bak. Çok farklı dünyalar geçecek sizin yanınızdan. En sıradan bir şeyi zenginleştirebiliriz. Bizim bakışımıza bağlı.

Kendimizi tanımaya çalışıyoruz. Kâfi, yetti gayrı. Hâlâ tanıyamadık kendimizi. Ancak diğer canlıları tanıyalım. Tahminen onları tanıyarak kendimizi daha âlâ tanıyabiliriz. Mesela denizatı… Dişi yumurtalarını erkeğe veriyor, erkek doğuruyor. O vakit bu doğallığı görebilirsek, sen o musun bu musun, tartışmaları bırakıp her şey bize doğal gelecek. Olağan diye bir şey yok. Olağan, sistemin bize bir şey satabilmek için kurduğu ölçüler.

◊ Belirsizlikten neden bu kadar korkuyoruz?

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra epeyce belli bir tertipte yaşamaya başladık. Ancak tertibin çivisinin çıkmasıyla çok belgisiz bir tertibe girdik. O aitlikler artık tutmuyor. Lakin Trump üzere popülistler hâlâ 200 yıl öncesinin ulus-devlet propagandasını yapıyor, eskiye bir özeniş sunuyorlar. Halbuki belirsizlik doğanın kanunu zati. Hayat meçhul. Her an değişiyoruz. O meçhullükten kaçıp sabitlere sığınacağımıza o belirsizliğin keyfini yaşayabilmeliyiz. Belirsizlikle dans edebilmeliyiz.