Türkiye’de yılda yaklaşık 30 milyon ton evsel atık ortaya çıkıyor. Bugün bu atıkların büyük kısmı depolama alanlarına gönderiliyor. Bu da büyük bir çevresel yük oluşturuyor. Halbuki çöp sırf çevresel bir yük değil, birebir vakitte güç ve hammadde kaynağı. Yakma süreciyle hem güç açığa çıkıyor hem de çöpün küllerinde kalan metal, seramik, cam üzere yanmayan gereçler geri kazandırılabiliyor.

Atık idaresinde depolama, geri dönüşüm ve yakma olmak üzere üç temel formül var. Geri dönüşüm uzun vadeli ve kapsamlı bir altyapı gerektiriyor; depolama ise çevresel riskleri artırıyor. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Gereç Bilimi ve Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mertol Gökelma’ya göre Türkiye’nin kısa vadede en süratli ve uygulanabilir seçeneği yakma yolu. Bu yolla evsel atığın hacmi yüzde 90’a kadar, tartısı da yüzde 70’e kadar azalıyor. Yakma süreci sonucunda organik hususlar güce dönüşürken, kalan küllerden demir, alüminyum, bakır üzere metaller ve cam, seramik gereçler geri kazanılabiliyor. İnce kül ise çimento ve asfalt bölümünde bedellendiriliyor. Böylelikle atık neredeyse sıfır kayıpla yine döngüye katılıyor.

AVRUPA GÜCE ÇEVİRİYOR
Norveç, İsveç ve Finlandiya evsel atıklarının yüzde 50’sinden fazlasını yakıyor. Bu ülkeler hem güç gereksinimini karşılıyor hem de depolamayı neredeyse sıfırlıyor. Türkiye’de bugüne kadar sistemin işleyişi farklı oldu. Evsel atıkların sırf bir kısmı geri dönüşüme gitti, büyük kısmı depolama alanlarına aktarıldı. Gökelma, “Çöpler çok değerli lakin belediyelerin mülkiyetinde olduğu sürece ortak bir model kurmak güç. Her belediyenin önceliği farklı. Halbuki bu bir ulusal servet meselesi” diyerek çöp idaresi konusunda yasal düzenleme gerektiğini vurguluyor.

MİLYONLARCA TON METAL
Doç. Dr. Gökelma, Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (NTNU – Norwegian University of Science and Technology) ile yapılan ortak çalışmalarda elde edilen sonuçları şöyle anlattı:
“Yapılan milletlerarası çalışmalarda atık içerikleri ülke, kent hatta mevsime nazaran değişiklik gösterse de ortalama yüzde 9.5 metal içeriyor. Burada demir yüzde 7.2, alüminyum ise yüzde 1.8 olarak tahlil edildi. Bu bilgiler Türkiye’nin evsel atıklarında her yıl 500 bin tondan fazla alüminyum içeriği olduğuna işaret ediyor. Ülkemizin birincil alüminyum üretiminin yılda 82 bin ton olduğu düşünüldüğünde çevresel negatif tesirlerin yanı sıra hayli yüksek bir ekonomik kayıp oluştuğu görülüyor.

ALÜMİNYUM ÖNE ÇIKIYOR
Türkiye’de yıllık üretim 82 bin tonken, çöplerden elde edilebilecek ölçü bunun yedi katı. Alüminyum geri dönüşümünde güç tasarrufu çok dikkat alımlı. 1 kilo birincil alüminyum üretmek için harcanan güçle, 20 kiloya kadar alüminyum geri dönüştürülebiliyor. Bu fark sürdürülebilirlik için kritik bir oran.

Çalışmalarımızda yakma sonrası alüminyum 2 milimetre ve üstündeki boyutlara oksitlenmiş Alüminyum kesimleri klorür ve florür tuzları altında eritip her boyut için geri kazanım verimliliklerini inceledik. Modüllerin boyutuna nazaran yüzde 70 ile 95 ortasında verimliliklerle alüminyum kazanımının mümkün olduğunu gördük. Laboratuvarımızda ve uluslararası iş birliği yaptığımız üniversitelerde lisans, yüksek lisans ve doktora seviyesinde araştırmacılar ve öğrencilerimizle bu alanda çalışmalarımız devam ediyor.

METAN GAZI DAHA TEHLİKELİ
Gelişmiş baca filtreleri sayesinde ortaya çıkan gazlar yasal hudutların altında tutulabiliyor. Bu bedeller, başka sanayi bacalarından çıkan gazlarla tıpkı düzeyde. Çöpler yakıldığında daha çok karbondioksit açığa çıkarken, depolama yapıldığında metan gazı ortaya çıkıyor. Avrupa Etraf Ajansı’na nazaran metan, iklim krizinde karbondioksitten 84 kat daha tesirli. Ayrıyeten depolama, toprağı asitleştiriyor ve su kaynaklarını kirletiyor. Bu nedenle çöp yakma, hem mantıklı hem de kent içinde uygulanabilecek bir formül olarak öne çıkıyor.

YEREL SORUN, YERİNDE ÇÖZÜM
Ama şunu söylemekte yarar var. Çöp lokal bir sıkıntı. Bir kentin çöpü o kenti kirletiyorsa, tahlil de orada üretilmeli. O yüzden büyük tesisler değil, lokal ve kolay tahlillere gereksinim var. Türkiye’nin sürdürülebilir kentleşmesi için en süratli atabileceği adım, geri dönüşümü göz arkası etmeden yakma tesislerini yaygınlaştırmak.”