KM3NeT’nin yakaladığı olay “KM3-230213A” olarak isimlendirildi. Ölçümlere nazaran parçacığın gücü harika yüksekti: Kabaca yüzlerce PeV ölçeğinde, yani parçacık fiziğinin en güçlü yer hızlandırıcısı LHC’nin üretebildiği güçleri bile katlayan bir düzeyde. Güneş’ten daima nötrino yağıyor fakat onların gücü bu ölçekte değil; bu olay, “gündelik” Güneş nötrinolarıyla kıyaslanamayacak kadar uç bir örnek.

KAYNAK HÂLÂ MUAMMA

Bu kadar güçlü bir nötrinoyu ne “şarj” etmiş olabilir? Bilim insanlarının elinde birkaç aday var: dev yıldız patlamaları, gama ışını patlamaları, etkin galaksi çekirdekleri (dev kara deliklerin çevresi), kara delik birleşmeleri… Hatta daha sıra dışı ihtimaller: karanlık hususun bozunması üzere senaryolar.

Sorun şu ki, bugün “iyi anladığımız” hiçbir düzenek bu olayı rahatça açıklamıyor. Yani elimizde bir ipucu var lakin ipucunu koyacağımız net bir “suçlu” yok. Bu da nötrino astronomisini heyecanlandıran kısmı: Bazen tek bir çok olay, uzun vakittir kurulan bir teoriyi test edecek kadar güçlü olabiliyor.

İLKEL KARA DELİK İDDİASI

Physical Review Letters’ta yayımlanan yeni bir çalışmaysa daha tezli bir açıklama öneriyor: “İlkel kara delikler.” Teoriye nazaran bu kara delikler, yıldız çökmesiyle değil, Büyük Patlama’nın çabucak sonrasındaki çok ağır şartlarda oluşmuş olabilir. Şimdi direkt kanıtlanmış değiller, lakin kozmolojide uzun müddettir tartışılıyorlar.

Çalışmanın fikri şu: İlkel kara delikler vakitle Hawking ışıması denilen süreçle kütle kaybedip “buharlaşabilir.” Olağanda bu ışıma tespit edilemeyecek kadar zayıf; ancak kara delik gereğince küçükse süreç hızlanıp bir “son patlama” üzere davranabilir. Araştırmacılara nazaran bu türlü bir final anı, KM3-230213A gibisi çok güçlü nötrinolar üretebilir.

ICECUBE FARKI

Peki Antarktika’daki IceCube neden misal bir olayı görmedi? IceCube yıllardır gökyüzünü tarıyor. Yeni çalışma, iki dedektörün en verimli olduğu güç aralıklarının ve seçme kriterlerinin farklı olmasının bu tabloyu etkileyebileceğini söylüyor. Ayrıyeten takım, “karanlık yük” üzere daha egzotik bir detay ekleyerek birtakım ilkel kara deliklerin çok uzun mühlet “sınırda” bir durumda kalıp en sonunda patlamaya gidebileceğini öne sürüyor. Bu yaklaşım, hem KM3NeT’nin gördüğü çok olayı hem de IceCube’un emsal ölçekte olayı nadiren görmesini birebir çerçevede açıklama tezinde.

Sonuçta şimdilik ortada kesin bir “bulduk” durumu yok. Lakin KM3NeT’nin Akdeniz tabanından yakaladığı o tek parçacık, cihanın en uç fizik olaylarına dair yeni bir kapı aralıyor. Şayet ilerleyen yıllarda emsal güçlerde birkaç olay daha yakalanırsa, bugün “hipotez” dediğimiz şey, yarın “kanıt”a dönüşebilir.