Batı Avustralya’daki Kimberley bölgesinde Wororra halkıyla yürütülen çalışmalarda dikkat çeken nokta şu: Binlerce yıllık bir kültüre sahip olmak, o kültürün değişime kapalı olduğu manasına gelmiyor. Araştırmacılara nazaran yerli toplulukların bilgiyi kelamlı, kolektif ve jenerasyonlar ortası aktarma biçimi, onları yapay zekâya sanılandan daha yakın hale getirebilir.

BİLGİ ARŞİVDE KALDI

Wororra kültüründe bilgi sadece yazılı metinlere dayanarak korunmuyor. Lisan, müzikler, mitler, sanat, dans ve merasimler yoluyla nesilden jenerasyona aktarılıyor. Toplumsal kurallar, soy bağları, tarihi kayıtlar ve kültürel uygulamalar yaşayan hafızada taşınıyor. Bu nedenle araştırmacılara nazaran bu tıp bir bilgiyi topluluğa geri döndürmek için klasik arşiv ya da kütüphane modeli her vakit kâfi olmuyor.

Yıllar boyunca Wororra hukuk insanı Sam Woolagoodja’nın antropologlar, dilbilimciler ve belgeselcilerle paylaştığı çok sayıda kayıt, not ve çeviri bugün farklı kurumlarda tutuluyor. Bu evraklar sırf kültürel miras açısından değil, birebir vakitte yeni idare süreçleri için de değer taşıyor. Zira soy kayıtları, kimin hangi toprak üzerinde kelam hakkı olduğunu belirlemede; kültürel miras dataları ise yerli hakları ve arazi kararlarında rol oynuyor.

YAPAY ZEKÂ NE SAĞLADI?

Araştırmacılar, Sam Woolagoodja’nın arşivlerde dağınık halde bulunan kültürel mirasını tekrar bir ortaya getirmek için üretken yapay zekâdan yararlanmaya başladı. Kullanılan sistem, eski saha notlarındaki güç el yazılarını çözmede, farklı kaynaklardaki soy bilgilerini karşılaştırmada ve yüzlerce PDF taramasını düzenlemede yardımcı oldu. Olağanda aylar sürebilecek işler saatler içinde tamamlandı.

Asıl değerli değişim ise yapay zekânın açık internet yerine sırf sağlam ve seçilmiş kaynaklar içinde çalıştırılmasıyla yaşandı. Yayımlanmış araştırmalar, doğrulanmış arşiv dokümanları ve topluluk tarafından onaylanmış kayıtlarla sonlandırılan bu kapalı yapı sayesinde, kültürel bilgiye daha denetimli ve emniyetli bir biçimde soru-cevap metoduyla ulaşmak mümkün hale geldi.

SINIRLAR VE YENİ MODEL

Bununla birlikte araştırmacılar, genel hedefli yapay zekâ sistemlerinin önemli eksikleri olduğunun altını çiziyor. Bu sistemler kültürel kuralları, yaşa ya da cinsiyete nazaran sonlandırılmış bilgileri ve yerli bilgi egemenliği prensiplerini resen anlayamıyor. Üstelik vakit zaman kusurlu bilgileri son derece emin bir lisanla sunabiliyor.

Bu yüzden gaye, topluluğun kontrolünde çalışan kapalı bir yapay zekâ sistemi kurmak. Bu türlü bir modelde kaynaklar doğrulanmış, kültürel açıdan uygun ve topluluk tarafından kabul edilmiş olacak. Gaye kelamlı geleneğin yerini almak değil; bilhassa ülkelerinden ve kültürel merkezlerinden uzakta yaşayan genç nesillerin miraslarıyla konuşarak bağ kurabileceği yeni bir yol açmak.

Araştırmacılara nazaran kültür bir müze vitrini değil. Yaşayan, değişen ve konuşuldukça var olan bir yapı. Yapay zekâ da, denetim toplulukların elinde kaldığı sürece, bu transferin yeni araçlarından biri olabilir.