ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’nı açabilmek için NATO ülkelerine gönderdiği acil kodlu yardım daveti yanıtsız kaldı. İran, boğazın yalnızca ‘dost ülkelere’ açık olduğunu söylüyor. Körfez’deki kuyruk uzadıkça durumdan etkilenenler birinci evvel Asya ülkeleri oldu. Tıkanıklık sürdükçe tesir global boyuta taşınacak üzere gözüküyor.

‘Türkiye’nin Ceyhan ve doğu-batı güç sınırları orta vadede daha da pahalı hale gelebilir’

Mehmet Öğütçü, eski diplomat, London Energy Club Başkanı

◊ Hürmüz Boğazı dünya güç sisteminin yumuşak karnı. Petrol var, gaz var; fakat akamıyor. Yani sorun arz kıtlığı değil, akışın felç olması. Çağdaş iktisat üretimden çok deverana bağımlı hale geldiği için Hürmüz’deki tıkanma yalnızca güç fiyatı şoku yaratmıyor; sigortayı, navlunu (taşıma ücreti), rafineri planlamasını, sanayi üretimini ve besin zinciri-
ni de vuruyor. Bu nedenle Hürmüz bugün sırf bir boğaz değil; globalleşmenin en kırılgan eklem noktasıdır.

◊ Süratli bir olağanlaşma beklemek gerçekçi görünmüyor. Japonya’nın stratejik rezerv ve ortak stok sistemlerini devreye almasıda bunun kısa müddetli bir aksama olarak görülmediğini ortaya koyuyor. Hürmüz yalnızca askeri bir müdahaleyle ‘açıldı’ denilerek olağana dönmez. Fiziken olabilir fakat itimat açığı kolay kapanmaz. Armatörler, sigortacılar, trader’lar (borsa tüccarları) fakat güvenlik, hukuk ve öngörülebilirlik tesis edilirse geri döner.

◊ Hürmüz için yeni bir milletlerarası hukuksal statü artık teorik olmaktan çıkıp tartışılabilir bir senaryo haline geldi. Son günlerde bir yandan inançlı deniz koridoru teklifleri, öteki yandan Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu (BMGK) seviyesinde Hürmüz’de ticari seyrüseferi müdafaaya yönelik tasarılar gündeme geldi. Buradan hareketle şunu söyleyebilirim: Şayet mevcut kapalılık ve belirsizlik uzarsa orta vadede Hürmüz’e fiilen yeni bir milletlerarası statü kazandırma tarafında baskı artabilir. Bu, İran ve Umman’ın egemenlik hassasiyetleriyle çatışır.

◊ Hürmüz’ün alternatifleri var lakin kâfi değil. Suudi Arabistan’ın doğudan batıya uzanan boru çizgisi üzerinden Kızıldeniz’deki Yanbu’ya sevkıyatı artırdığı görülüyor. BAE ise Habshan-Fujairah sınırını kullanıyor. Fakat bunlar kaybı telafi etmiyor; yalnızca hasarı sınırlıyor.

◊ Irak petrolü için Türkiye ve Akdeniz seçenekleri yine gündeme gelebilir. Irak petrolünün Ceyhan’a daha fazla yönlendirilmesi uzun vakittir konuşuluyor. Ayrıyeten Irak-Suriye-Akdeniz sınırı ve hatta İsrail tarafında Hayfa’ya uzanabilecek senaryolar da periyot devir gündeme geliyor. Lakin burada siyasi riskler, altyapı eksiklikleri ve güvenlik boyutu çok büyük. Türkiye açısından bakınca, Ceyhan ve doğu-batı güç çizgileri orta vadede daha da pahalı hale gelebilir.

◊ Güçten de kıymetli bir kırılganlık var: Su. Dünya Bankası datalarına nazaran Körfez ülkeleri dünya tuzdan arındırma kapasitesinin neredeyse yarısını oluşturuyor. Bu tesisler amaç alınır yahut elektrik altyapısı önemli biçimde ziyan görürse sorun güç ihracatının düşmesi olmaktan çıkar; kent hayatı, sıhhat sistemi, sanayi, soğutma zinciri ve toplumsal sistem direkt risk altına girer. Yani Körfez için yeni devirde en kritik güvenlik başlıkları petrol kuyuları kadar su tesisleri, elektrik santralleri ve petrokimya altyapısıdır.

Asya’da resesyon korkusu

◊ Bu savaşın global iktisada tesiri çok ağır. Bunu fiyatlarda, borsalarda, sigorta primlerinde ve navlunda gördük. Avrupa gaz fiyatları iki kat kadar sıçradı. Petrol de çok sert dalgalandı; bugün 100 dolar civarında olsa da analistler Hürmüz’ün uzun mühlet kapalı kalması halinde Brent’in (ham petrol) 150 dolara çıkabileceğini söylüyor. Asıl tehlike fiyatın kendisinden çok zincirleme tesiri. Güç, gübre, nakliyat, besin kıymetleniyor, petrokimya daralıyor, sanayi baskı altına giriyor. Bunun sonucunda da global büyüme yavaşlamıyor yalnızca; birtakım bölgelerde negatif büyüme ve stagflasyon riski belirginleşiyor. Asya’dan büyük yabancı sermaye çıkışlarını ve artan resesyon korkusunu görüyoruz.

‘ABD uzun yıllardır vermediği bir odunu İran’a teklif etti’

Doç. Dr. Erhan Akkaş, Ankara Toplumsal Bilimler Üniversitesi

◊ Körfez ülkeleri durumun buralara geleceğini kestiremiyordu. Yalnızca onlar değil, İsrail ve
ABD de kestiremiyordu. İran rejimini başsız bırakıp demokratik bir sistem inşa etme hayalleri vardı. Lakin İran’ın 12 Gün Savaşları’ndan çıkarmış olduğu deneyimlerle direnme güçleri arttı. İran’ın Hürmüz’ü stratejik bir koz olarak kullanacağı da çok aşikârdı.

◊ Hürmüz Boğazı’nın kapanması ABD ve İsrail’in İran’ı yalnızlaştırma siyasetine karşı bir cephe alma olarak yorumlanabilir. Hürmüz Boğazı’ndan geçen güç Asya ülkelerine gidiyor çoğunlukla: Çin var, Japonya var, Güney Kore, Hindistan var. Bu ülkelerin üretimi buradan gelen güce bağımlı. Boğazın kapanması Asya ülkelerinin de bu savaşa dolaylı olarak dahil olmalarını sağlıyor. Ve böylelikle İran bu savaşla bölgede yalnızlaştırılamıyor.

◊ Besin işine gelince… 2017’de Katar’a bir abluka uygulanmıştı. Birleşik Arap Emirlikleri’nin, Suudi Arabistan’ın hudutları ve hava-deniz alanlarını kapatmasıyla kısa müddetli de olsa bir besin muhtaçlığını karşılayamama riskiyle karşılaşmıştı Katar. Çeşitlendirilmemiş bir iktisada sahip olması nedeniyle ramazan ayında bir krize girmişti.
Ve bu muhtaçlığını İran ve Türkiye’den karşılamıştı.
O vakit Katar’ın yaşadığı ezayı artık tüm Körfez bölgesi yaşarsa ne olacak? Önemli bir enflasyonist baskı oluşturabileceğini söyleyebiliriz. Lakin bir kriz olacak, besine erişim sorunu yaşanacak demek argümanlı telaffuz olur. Zira en nihayetinde finansal güçleri var.

◊ Global ölçekte ulusal varlık fonlarına baktığımız vakit birinci sırada Norveç, sonra Birleşik Arap Emirlikleri geliyordu, tahminen Çin de girmiş olabilir ortaya lakin en nihayetinde şunu söyleyebilirim: Ülke olarak baktığımızda Birleşik Arap Emirlikleri birinci üç sırada fakat Körfez bölgesini bir bütün olarak ele aldığımız takdirde dünyadaki en fazla varlık fonu yatırımı yapan bölge olduğunu söyleyebiliriz. Biraz evvel bahsettiğim 2017’deki Katar krizinde ülke likidite krizine girmişti. Birinci yaptıkları ulusal varlık fonlarının yurtdışındaki varlıklarını nakde çevirmek oldu. Bu süreçte öbür Körfez ülkeleri de birebirini yapacak. Amerika’daki, Avrupa’daki ya da öteki güçlü iktisatların birindeki fonlarını bozdurma yoluna gidecek. Bu da o mevcut ülkelerin en azından finansal sermayesinden bir sorun yaşayacağını bize gösterir.

Piyasalar için vazgeçilmez…

◊ Rafineriler de önemli manada ziyan gördü. Bunun daha nereye kadar gideceğini göremiyoruz açıkçası. Bu savaş çok çok uzun yıllar sürerse 1970’lerdeki krizden bile daha berbatı olabilir.

◊ Körfez ülkeleri ne yapabilir? Alternatif güvenlik arayışlarına girebilirler. Çin olabilir, Rusya olabilir, 2-3 ülkenin bir ortaya gelebileceği bir güvenlik mutabakatları olabilir. Türkiye’nin son periyotlarda şekillenen askeri güvenlik münasebetlerini bu süreç hızlandırabilir ve daha güçlü hale getirebilir.

◊ Hürmüz Boğazı’nın global ölçekteki değeri bu hafta biraz daha perçinlendi. ABD’nin İran’a karşı uzun yıllardır vermediği bir odunu, Hürmüz Boğazı’nın açılmasını sağlamak gayesiyle şartlı bile olsa gündeme getirerek İran üzerindeki petrol yaptırımlarını kısmen kaldırmayı teklif etti.

◊ Körfez önderleriyle Körfez İşbirliği Teşkilatı’nın ortak söylemiyse Körfez’in güç kaynaklarının dünya piyasaları için vazgeçilmez olduğu ve bu nedenle savaşın en kısa müddette sona erdirilmesi gerektiği istikametinde.