Medeni Kanun 1926’da kabul edildi. Türk bayanlarının hayatında bir dönüm noktasıydı; evlilikten mirasa, boşanmadan soyadına kadar pek çok alanda eşitliğin kapısını araladı. Bugün nafaka hakkından aile arabuluculuğuna kadar pek çok başlık tekrar tartışmaya açılırken problem sırf türel bir teknik düzenleme tartışması değil. Tıpkı vakitte bayanların ekonomik, toplumsal ve hukuksal garantilerinin ne ölçüde korunacağı. Uygar Kanun’un 100’üncü yılında, geçmişin kazanımlarına bakarken eşitliğin hangi tabanda durduğunu ve geleceğe nasıl taşınacağını EŞİK (Eşitlik İçin Kadın) Platformu gönüllüsü avukat Sema Yurtbilir’le konuştuk.

◊ Tam bir asır evvel 17 Şubat 1926’da Uygar Kanun kabul edildi. Bu kanunla bayanların yaşantılarında ne üzere güzelleşmeler oldu?

Bugün Uygar Kanun sadece bir yasa değil; bayanların yüzyıllara yayılan eşitlik uğraşının, laik ve demokratik bir toplum ülküsünün somut kazanımıdır. Bayanların evlenme, boşanma, miras, velayet, nafaka ve öteki uygar haklarını teminat altına almıştır. Mirasın eşit paylaşımı, bayanların eşit boşanma hakkı elde etmesi, çokeşli evliliğin ortadan kalkması üzere bayan lehine birçok karar bu kanunla düzenlendi. Şer’i hukukta buluğ çağı evlenme için bir ölçüttü. 1926 Uygar Kanun’uyla yaş sonu getirilerek küçük yaştaki evliliklerin meşruiyeti ortadan kaldırıldı.

◊ 100 yıl içinde öteki hangi iyileştirmeler kanuna eklendi?

Kocanın reisliğine dayalı aile modeli vardı ve örneğin bayan çalışmak isterse kocasının müsaadesi gerekliydi. Bayanın çalışmasını kocanın müsaadesine bağlayan bu karar, çok da uzak olmayan bir tarihte, 1990’da Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildi. 1997’de bayanlar eşinin soyadının önünde kendi soyadını kullanabilmeye başladı. 2002’de yürürlüğe giren Türk Uygar Kanunu’yla kadın-erkek eşitliği manasında çok esaslı değişiklikler yapıldı. Kocanın aile reisi olduğuna ilişkin hüküm kalktı. Eşitliğe dayalı bir evlilik ve aile modeli temel alındı. Bayanın konut içi emeğine birinci kere ekonomik bir kıymet verildi ve yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimi kabul edildi. Aile konutunun satışında yahut kira kontratının sonlandırılmasında öbür eşin açık isteği aranarak bu hakka da teminat getirildi. Tüm bunlar bayan hareketinin emeğinin, eşitlik gayretinin sonucudur.

◊ Uygar Kanun’daki bir gelişmelerden biri de 2023’te bayanların evlendikten sonra da kendi soyadlarını kullanma hakkını elde etmeleriydi. Nedir son durum?

Anayasa Mahkemesi Türk Uygar Kanunu’nun “Kadın evlenmekle kocasının soyadını alır” ibaresini ihtiva eden 187’nci unsurunu 22 Şubat 2023’te iptal etti. Karar yürürlüğe girer girmez, EŞİK Platformu olarak yaptığımız kurumsal müracaatların tamamında olumsuz yanıt aldık. Anayasanın 153’üncü hususuna ve artık Uygar Kanun’da 187’nci unsur kararı olmamasına karşın evli bayanlara kendi soyadlarını tek başına kullanma hakkı iade edilmedi. Bugün hala nüfus müdürlükleri müracaatları olumsuz yanıtlıyor. Yeni evlenen bayanlara karar hiç iptal edilmemiş üzere, istemedikleri halde kocalarının soyadı verilmeye devam ediyor.

◊ Geldiğimiz noktada farklı yargı paketlerinde bayanların kazanılmış uygar hakları tekrar tartışmaya açılıyor. Bu durumu nasıl yorumluyorsunuz?

Nüfus siyasetleriyle birlikte yürütülen ‘aile odaklı politikalar’ bayanları doğurmaya, çok kere doğurmaya zorlarken, tekrar reisli aile modeli içine hapsedilen bayanların uğradığı şiddet görmezden geliniyor. Cezasızlıkla faillere cüret veriliyor. Bayanların miras hakkı Diyanet hutbeleriyle tartışmaya açılıyor. Fakir bayanın tek geçimi olan nafaka hakkı sık sık gündeme getiriliyor. Gündemde olan bu düzenlemeler, bayanların ekonomik, toplumsal ve hukuksal garantilerini ortadan kaldıracak düzenlemeler.

‘Derin yoksulluk…’

◊ ‘Aile arabuluculuğu’ ve ‘hızlı boşanma’ üzere uygulamalardan bahsediliyor, nedir bunlar?

Aile arabuluculuğu düzenlemesi, şiddet ve eşitsizlik içeren ilgilerde bayanları baskı altına alacak, haklarından vazgeçmeye zorlayacak bir sistem yaratma riski taşıyor. Bayanlar için inançlı olmayan aile içi münasebetlerde arabuluculuk, eşit olmayan tarafları ‘uzlaşmaya’ zorlamak manasına geliyor. ‘Hızlı boşanma’ da bayan aleyhine sonuçlar doğurabilecek nitelikte bir teşebbüstür. ‘Boşanma süratli gerçekleşsin, mali sonuçlardaki davalar devam edebilir’ biçimindeki bakış, bayanların mali haklarını ileriye öteleyerek yıllarca hak peşinde koşmalarına, derin yoksulluğa sürüklenmelerine neden olur.

‘Yaşam teminatına önemli bir saldırı’

◊ Nafaka nedir, ne mühletle verilir ve bu hakkın bayanlardan alınmasının sonuçları ne olur?

Nafaka tez edildiği üzere keyfi ve süresiz bir ödeme değildir; sadece yoksulluğa düşecek eş lehine, muhakkak şartlar altında bağlanan bir haktır ve şartlar değiştiğinde sona ermektedir. Buna karşın nafaka hakkı üzerinden Uygar Kanun’un kesim modül değiştirilmesi, bayanların ve çocukların ömür teminatına yönelik önemli bir akındır, onları derin bir yoksulluğa sürüklemektir. Nafakanın periyodik hale getirilmesi, fon sistemine bağlanması yahut fiilen ortadan kaldırılması istikametindeki tartışmalar, bilhassa eğitim ve çalışma imkânları yıllarca engellenmiş bayanlar için hayatta kalma garantisinin ortadan kaldırılması manasına geliyor.