JADES-ID1 ismi verilen bu “protoküme”, Büyük Patlama’dan sırf 1 milyar yıl sonra oluşmaya başlamış görünüyor. Bu da gökbilimcilerin beklediğinden 1–2 milyar yıl daha erken bir periyoda işaret ediyor.
JADES-ID1 NE?
Galaksi kümeleri, kozmostaki en büyük “yerçekimiyle bağlı” yapılardan biri: Yüzlerce, hatta binlerce galaksiyi; onları saran çok sıcak gazı ve tüm yapıyı “iskelet” üzere bir ortada tutan karanlık maddeyi barındırıyor.
JADES-ID1’in “protoküme” olarak tanımlanmasının nedeni şu: Şimdi tam manasıyla olgun bir küme değil, ancak küme olma yolunda süratle birleşen bir yapı. Işığı Dünya’ya 12,7 milyar yıldır geldiği için, onu kozmosun bebeklik periyodunda, epey “şiddetli” bir oluşum basamağında görüyoruz.
İKİ TELESKOPLA KANIT
Bu cins erken periyot protokümeleri doğrulamak sıkıntı; zira tek başına “galaksi kalabalığı” her vakit kâfi ispat sayılmıyor. Burada kritik olan, iki farklı müşahedenin birebir öyküyü anlatması:
JWST, birebir bölgede yerçekimiyle bir ortada tutulan çok sayıda galaksi olduğunu gösterdi (en az 66 muhtemel üye).
Chandra ise bu galaksileri saran çok sıcak gaz bulutunu X-ışını yayımıyla yakaladı. Gaz, yapının içine “düşerken” çok ısınıyor ve X-ışınları üretiyor. Bu, olgun galaksi kümelerinde gördüğümüz bir işaret.
Çalışmayı yöneten Akos Bogdan ve takım arkadaşları Gerrit Schellenberger (ikisi de Center for Astrophysics | Harvard & Smithsonian) ile Qiong Li (University of Manchester), bunun “şimdiye kadarki en uzak doğrulanmış protoküme” olabileceğini vurguluyor.
MODELİ ZORLAYAN KEŞİF
Mevcut kozmoloji modelleri, bu kadar erken bir vakitte (Büyük Patlama’dan 1 milyar yıl sonra) bu türlü bir protokümede görülen galaksi yoğunluğuna ve sıcak gaz bileşenine ulaşılmasını sıkıntı görüyordu. Evvelki “en erken” örneklerin yaklaşık 3 milyar yıl sonrasına ilişkin olduğu düşünülüyordu.
Bu yüzden JADES-ID1, bilim insanlarının önüne yeni bir soru koyuyor: Cihanın en büyük yapıları bu kadar süratli nasıl büyüdü? Şayet bu tıp erken protokümeler öteki müşahedelerle de doğrulanırsa, erken kozmosta unsur birikimi ve karanlık unsurun rolüyle ilgili kimi varsayımların yine ele alınması gerekebilir.
