AVUSTRALYA İLE BAŞLADI, DÜNYAYA YAYILIYOR

Dünyada toplumsal medya kullanımına yaş hududu getirilmesi konusunda en radikal adımlar Avustralya ve Fransa tarafından atıldı. Avustralya, 16 yaş altındaki çocukların toplumsal medya platformlarını kullanmasını büsbütün yasaklayan yasal düzenlemeyi hayata geçirerek bu alanda öncü ülkelerden biri oldu.

Fransa ise daha kademeli bir yaklaşım benimseyerek ‘dijital rüşt’ yaşını 15 olarak belirledi ve bu yaşın altındaki çocukların toplumsal medya kullanımını ebeveyn müsaadesine bağladı.

İspanya ve Çekya da emsal formda 15 yaş sonunu savunuyor, çocukların bilhassa ruh sıhhatini müdafaayı amaçlayan düzenlemeler üzerinde çalışıyor. Bu yaklaşım, çocukların dijital ortamda karşılaştıkları risklerin devletler tarafından artık daha ciddiye alındığını gösteriyor.

Bu eğilim sadece Avrupa ile sonlu değil. Amerika Birleşik Devletleri’nde Florida başta olmak üzere birtakım eyaletlerde 14 yaş altındaki çocuklar için toplumsal medya yasağı uygulanıyor.

İngiltere ise direkt yaş sonu koymak yerine, “Çevrimiçi Güvenlik Yasası” kapsamında platformlara çocuklara yönelik içerik kontrolü konusunda ağır yaptırımlar öngörüyor. Tüm bu gelişmeler, devletlerin toplumsal medyayı sadece ferdi bir cümbüş alanı olarak değil, kamusal sorumluluk gerektiren bir alan olarak ele aldığını ortaya koyuyor.

ÇOCUKLARDA ÇOK FAZLA SIKINTIYA NEDEN OLUYOR

“Yasağın ardındaki ruhsal ve sosyolojik motivasyonlar nedir?” diye sorduğumuz Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel İrtibat Tasarımı Anabilim Kısmı Lideri Prof. Dr. Ali Murat Kırık, “Psikolojik açıdan değerlendirildiğinde, ergenlik devrindeki çocukların beyin gelişimi şimdi tamamlanmadığı için toplumsal medyanın sunduğu anlık ödül düzeneklerine karşı hayli hassas oldukları biliniyor. Beğeni, yorum ve bildirimler üzerinden işleyen bu sistemler, dopamin salınımını tetikleyerek çocuklarda bağımlılık eğilimini güçlendiriyor. Bu yaş kümesinde siber zorbalık, vücut algısı problemleri ve denetimsiz içerik tüketimi, depresyon ve korku bozuklukları riskini önemli ölçüde artırıyor” dedi ve ekledi:

“Sosyolojik açıdan bakıldığında ise toplumsal medyanın çocukların günlük ömür pratiklerini dönüştürdüğü görülüyor. Uzun vadeli ekran kullanımı, dikkat dağınıklığına, uyku nizamının bozulmasına ve akademik muvaffakiyetin düşmesine yol açabiliyor. Ayrıyeten çocukların yüz yüze toplumsal ilgilerinin zayıflaması, toplumsal hünerlerin gelişimini olumsuz etkileyebiliyor. Bu nedenle devletler, çocukları şimdi eleştirel süzgeçten geçiremedikleri ağır bilgi ve yönlendirme akışından uzak tutmayı ve daha sağlıklı bir gelişim ortamı oluşturmayı hedefliyor.”

SOSYAL MEDYA YASAĞI NASIL UYGULANIYOR?

“Bu cins yasakların hayata geçirilebilmesi açısından en kritik öge, yaş doğrulama sistemleridir” diyen Prof. Dr. Ali Murat Kırık uygulanabilirlik ve kontrol konusunda şu bilgileri verdi:

— Türkiye’de gündeme gelen düzenlemede de yer aldığı üzere, toplumsal medya şirketlerinin kullanıcıların yaşını sırf beyan üzerinden değil, teknik doğrulama teknikleriyle tespit etmesi öngörülüyor.

— Dijital kimlik doğrulama sistemleri, kamu altyapılarıyla entegrasyon yahut biyometrik doğrulama prosedürleri bu kapsamda bedellendiriliyor.

— Bu sistemler, çocukların yaş bilgilerini yanlış girerek platformlara erişmesini büyük ölçüde engelleyebilir. Fakat birebir vakitte bilgi güvenliği ve mahremiyet bahislerinde önemli tartışmaları da beraberinde getiriyor.

— Bilhassa çocuklara ilişkin kimlik ve biyometrik bilgilerin teknoloji şirketleri tarafından işlenmesi, mümkün güvenlik açıkları ve data ihlalleri açısından dikkatle ele alınmalıdır. Bu noktada çocuk hakları savunucuları, güvenliğin sağlanması ile mahremiyetin korunması ortasında istikrarlı bir yaklaşım benimsenmesi gerektiğini vurguluyor.

YASAK MI, EĞİTİM Mİ DAHA TESİRLİ?

Prof. Dr. Ali Murat Kırık, tamamen yasaklayıcı bir yaklaşımın kısa vadede hami bir tesir yaratabileceğini fakat uzun vadede çocuklarda merak hissini artırarak VPN üzere alternatif yollarla platformlara erişim riskini de beraberinde getirebileceğini söyledi ve ekledi:

“Bu nedenle sırf yasaklamaya dayalı siyasetler yerine, dijital okuryazarlık eğitimleriyle desteklenen çok boyutlu bir yaklaşımın benimsenmesi gerekmektedir. Dijital okuryazarlık eğitimi sayesinde çocuklar, toplumsal medya platformlarının nasıl çalıştığını, algoritmaların hangi içerikleri neden öne çıkardığını ve çevrim içi risklerle nasıl başa çıkabileceklerini öğrenebilir. Bu bilgi ve hünerler, çocukların yasaklar kaldırıldığında dahi dijital ortamda daha şuurlu ve denetimli hareket etmelerini sağlayacaktır.”

EBEVEYN VE DEVLET ORTASINDAKİ ROL DAĞILIMI

Bu tıp düzenlemeler, çocukların dijital ortamda korunması konusunda ebeveynler ile devlet ortasındaki rol paylaşımını tekrar gündeme getiriyor. Günümüzde ebeveyn kontrol araçlarının karmaşıklığı ve platformların gelişmiş algoritmaları karşısında ailelerin tek başına kâfi kontrolü sağlaması zorlaşıyor.

Ali Murat Kırık, bu durumun, devletin daha faal bir düzenleyici ve denetleyici rol üstlenmesine yol açtığını söyledi, “Ancak burada temel gaye, devletin ailelerin yerine geçmesi değil; ailelere takviye olacak bir çerçeve sunmasıdır. Özgürlükler ile güvenlik ortasındaki istikrarın korunması bu noktada büyük ehemmiyet taşıyor. En sağlıklı yaklaşım, devletin platformlara yönelik net kurallar koyması ve ailelerin bu kuralları konut içinde rehberlik yoluyla tamamlamasıdır” dedi.

KÜRESEL BİR STANDART HALİNE GELME İHTİMALİ VAR MI?

“Avrupa merkezli bu dijital kısıtlama eğiliminin global ölçekte yayılması kuvvetle mümkündür. Türkiye üzere genç nüfusu yüksek ve toplumsal medya kullanım oranları dünya ortalamasının üzerinde olan ülkelerde bu çeşit düzenlemeler geniş yankı uyandıracaktır. Toplumsal kabul açısından bilhassa ebeveynlerden takviye gelmesi beklenebilir; lakin gençlerin teknolojiye süratli ahenk sağlama hüneri, uygulamada birtakım zorluklar yaratabilir” diyen Prof. Dr. Kırık şunları söyledi:

“Bu sürecin global bir standart haline gelmesi, toplumsal medya şirketlerini yaşa uygun içerik üretimi ve filtreleme konusunda daha şeffaf ve sorumlu davranmaya zorlayacaktır. Türkiye’nin bu sürece dahil olması, mahallî kontrol düzeneklerinin güçlenmesine katkı sağlayabilir. Lakin uygulamanın sadece teknik bir erişim mahzuru olarak kalmaması, pedagojik ve toplumsal takviyelerle birlikte yürütülmesi gerekmektedir.”

TÜRKİYE’DE KANUN TEKLİFİNİN SUNULMASI BEKLENİYOR

Türkiye’de Meclis’e sunulması beklenen kanun teklifi, toplumsal medya kullanımını sırf yasaklama üzerinden değil, bütüncül bir sistem çerçevesinde ele alıyor. Teklife nazaran 15 yaş altındaki çocukların toplumsal medya hesabı açması yasaklanacak; toplumsal medya şirketlerine yaş doğrulama ve yaşa uygun içerik sunma yükümlülüğü getirilecek.

Ayrıca düzenleme dijital oyun alanını da kapsıyor; çocukların sırf yaş kümelerine uygun oyunlara erişebilmesini öngören bir sınıflandırma sistemi planlanıyor. Bu yaklaşım, çocukların şiddet yahut uygunsuz içeriklerle müsabakasını önlemeyi ve dijital ortamda daha inançlı bir tecrübe yaşamalarını sağlamayı amaçlıyor.